Ինչպես են խուսափումը, չափազանց վերահսկողությունն ու ներքին քննադատը ուժեղացնում սոցիալական տագնապը:
Սոցիալական տագնապը հազվադեպ է պահպանվում միայն գնահատվելու վախի պատճառով։ Հաճախ մարդը վաղուց արդեն սովորել է անել հնարավոր ամեն ինչ, որպեսզի ընդհանրապես չհայտնվի այդ գնահատման իրավիճակում։
Սոցիալական տագնապը հաճախ պահպանվում է ոչ միայն գնահատվելու վախի պատճառով, այլ նաև այն վարքային ձևերի միջոցով, որոնցով մարդը փորձում է պաշտպանվել այդ վախից։ Խուսափումը, չափազանց վերահսկողությունն ու ինքնաքննադատությունը կարող են ժամանակավորապես թեթևացնել տագնապը, բայց երկարաժամկետ առումով ամրապնդել այն։
Չնայել աչքերի մեջ, առաջինը կարծիք չարտահայտել, հարցեր չտալ, չծանոթանալ, չզանգահարել, չվիճել, չցուցադրել անվստահություն, չգնալ այնտեղ, որտեղ շատ անծանոթ մարդիկ կան։
Առաջին հայացքից սա օգնում է։ Եթե խուսափում ես այն ամենից, ինչից վախենում ես, ավելի հանգիստ ես զգում քեզ։
Բայց հենց այստեղ էլ առաջանում է տագնապի գլխավոր թակարդներից մեկը։
Խուսափումն իսկապես նվազեցնում է տագնապը։ Բայց միայն կարճ ժամանակով։
Ուղեղը ստանում է շատ պարզ հաղորդագրություն․ «Լավ է, որ մենք այնտեղ չգնացինք։ Այնտեղ իսկապես վտանգավոր էր»։
Եվ հաջորդ անգամ վախն ավելի ուժեղ է դառնում։
Սոցիալական վախի հետ աշխատանքում հարմար է խոսել տարբեր ռեժիմների մասին, այսինքն՝ այն վիճակների, որոնց մեջ կարող ենք անցնել՝ կախված իրավիճակից։
Այդ ռեժիմներից մեկը կարելի է անվանել խուսափող։
Այդ վիճակում հիմնական խնդիրը հնարավոր ամոթից, մերժումից կամ դատապարտումից խուսափելն է։
Մարդը կարող է պատճառներ հորինել հանդիպմանը չգնալու համար, հետաձգել զանգը, ընկերական միջավայրում լռել կամ նախապես հրաժարվել այն հնարավորություններից, որտեղ ստիպված կլինի իրեն դրսևորել։
Երբեմն խուսափումը գրեթե աննկատ է։
Մարդը գալիս է միջոցառման, բայց գրեթե ոչ մեկի հետ չի խոսում։ Իր կարծիքն արտահայտում է միայն այն ժամանակ, երբ համոզված է, որ այն ճիշտ է։ Շատ ցածր է խոսում։ Փորձում է աննկատ մնալ։ Անընդհատ հետևում է զրուցակցի արձագանքին։
Ձևականորեն նա չի խուսափում իրավիճակից, բայց հոգեբանորեն փորձում է կարծես ներկա չլինել այնտեղ։
Վախի հետ հաղթահարելու մեկ այլ ձև էլ կա՝ չափազանց վերահսկողության ռեժիմը։
Այդ դեպքում մարդը փորձում է լինել այնքան ճիշտ, խելացի, հետաքրքիր և վստահ, որ շրջապատողները պարզապես պատճառ չունենան իրեն քննադատելու։
Նա նախապես մտածում է՝ ինչ պետք է ասի, բազմիցս կարդում է հաղորդագրությունները, զրույցից հետո վերլուծում է յուրաքանչյուր արտահայտություն, փորձում է վերահսկել դեմքի արտահայտությունը, ձայնը և շարժումները։
Բայց կատարելության այս ձգտման հետևում հաճախ նույն վախն է կանգնած․ եթե ես ինձ իրականում ցույց տամ, ինձ կգնահատեն և կմերժեն։
Եվ ստացվում է պարադոքս։
Մարդը ուզում է ազատ զգալ իրեն մարդկանց մեջ, բայց անընդհատ վերահսկում է իրեն։ Ուզում է մտերմություն, բայց վախենում է իրեն ցույց տալ։ Ուզում է, որ իրեն ընդունեն, բայց նախ փորձում է դառնալ այնպիսին, ում հնարավոր չէ քննադատել։
Մեկ այլ կարևոր ռեժիմ է ներքին քննադատը։
Այն կարող է հայտնվել ցանկացած սոցիալական շփումից հետո և համոզել, որ ամեն ինչ սխալ է եղել։
«Ինչո՞ւ դա ասացի»։ «Դու հիմար տեսք ունեիր»։ «Պետք էր ուրիշ կերպ պատասխանել»։ «Հավանաբար նրանք մտածեցին, որ դու տարօրինակ ես»։
Այսպես մարդը դատապարտում է ստանում նույնիսկ այն ժամանակ, երբ իրականում ոչ ոք նրան չի դատապարտում։
Եվ աստիճանաբար հասկանալի է դառնում, թե ինչու կարող է տագնապը տարիներով պահպանվել։
Դրսում մարդը խուսափում է ուրիշների գնահատականից։
Ներսում շարունակում է ինքն իրեն գնահատել։
Այսպես ձևավորվում է փակ շրջան։
Որքան ավելի շատ է մարդը խուսափում, այնքան ավելի քիչ փորձ է ստանում, որը կարող էր ցույց տալ, որ իրավիճակների մեծ մասն իրականում անվտանգ է։ Որքան ավելի շատ է վերահսկում իրեն, այնքան ավելի ուժեղ է զգում լարվածությունը։ Որքան ավելի խիստ է քննադատում իրեն, այնքան ավելի շատ է վախենում հաջորդ շփումից։
Այդ պատճառով սոցիալական տագնապի հետ աշխատանքը պարզապես իրեն ավելի համարձակ լինել ստիպելը չէ։
Կարևոր է աստիճանաբար հասկանալ, թե ինչ է տեղի ունենում ներսում։
Ձեր ո՞ր մասն է հիմա վախենում։ Ո՞ր մասն է փորձում թաքնվել։ Ո՞ր մասն է պահանջում կատարյալ լինել։ Ո՞ր մասն է նախապես սպասում դատապարտման։
Եվ այս բոլոր վիճակների հետևում հաճախ կա մարդու շատ խոցելի մի մասը, որը ժամանակին սովորել է․ «Որպեսզի ինձ չմերժեն, ես պետք է զգույշ լինեմ»։
Այդ մասին քննադատությունը չի օգնի։
Նրան նոր փորձ է անհրաժեշտ։
Այն փորձը, որ կարելի է սխալվել և միևնույն ժամանակ ընդունված մնալ։
Կարելի է ինչ-որ անհարմար բան ասել և չքանդել հարաբերությունները։
Կարելի է ինչ-որ մեկին դուր չգալ և չկորցնել ինքներդ ձեզ։
Կարելի է կատարյալ չլինել և միևնույն ժամանակ իրավունք ունենալ տեղ զբաղեցնել մյուս մարդկանց կողքին։
Աստիճանաբար, այս նոր փորձի միջոցով, ռեժիմները սկսում են փոխվել։
Խուսափումը դառնում է ավելի քիչ անհրաժեշտ։
Վերահսկողությունը թուլանում է։
Ներքին քննադատը դառնում է ավելի լուռ։
Իսկ մշտական պաշտպանության փոխարեն առաջանում է պարզապես ինքներդ ձեզ լինելու հնարավորություն։
Սոցիալական տագնապը միշտ չէ, որ նշանակում է, թե մարդը վախենում է մարդկանցից։
Երբեմն մարդը վախենում է այն բանից, թե ինչ տեղի կունենա իր ներսում, եթե մարդիկ իսկապես տեսնեն իրեն։
Եվ ազատության ճանապարհը չի սկսվում նրանից, որ պետք է ինքներդ ձեզ ստիպեք այլևս չվախենալ։
Այն սկսվում է նրանից, որ աստիճանաբար զգաք․ նույնիսկ եթե ինձ տեսնեն այնպիսին, ինչպիսին ես իրականում եմ, ինձ հետ միևնույն է կարող է ամեն ինչ կարգին լինել։
Հեղինակի մասին
Ստանիսլավ Սուխորուկովը հոգեբան է, որը մասնագիտացած է սոցիալական տագնապի, ինքնագնահատականի և հոգեբանական տրավմայի հետ աշխատանքի մեջ։ Աշխատում է գնահատման վախի, ինքնարտահայտման և հաղորդակցման դժվարությունների, ընդհանուր տագնապային ֆոնի, ֆոբիաների և տագնապի հետ կապված մարմնական լարվածության հետ։ Տրավմատիկ փորձի հետ աշխատանքում օգտագործում է կապվածության վրա հիմնված EMDR մոտեցումը՝ օգնելով անվտանգ և զգույշ ձևով մշակել բարդ ու խորքային ապրումները։
