Ինչպես է ձևավորվում գնահատվելու վախը, ինչ կապ ունի այն սոցիալական տագնապի հետ և ինչու մարդը սկսում է մշտապես վերահսկել իրեն։
Գնահատվելու վախը հաճախ կապված է ոչ միայն ներկա իրավիճակի, այլ նաև ավելի վաղ փորձի հետ, երբ քննադատությունը, ամոթը կամ մերժումը մարդու համար հատկապես ցավոտ էին։ Ժամանակի ընթացքում այդ վախը կարող է վերածվել մշտական ինքնավերահսկման և սոցիալական տագնապի։
Երբեմն թվում է, թե շրջապատողները մշտապես նայում են ձեզ։
Ինչպես եք խոսում։ Ինչ տեսք ունեք։ Ինչ եք հագել։ Բավականաչափ վստահ պատասխանեցի՞ք։ Արդյոք հիմար բան չասացի՞ք։ Տարօրինակ չթվացի՞ք։
Նույնիսկ երբ ոչ ոք ոչինչ չի ասում, ներսում արդեն առաջանում է զգացում, որ ձեզ գնահատում են։
Դրա պատճառով սովորական իրավիճակները դառնում են լարված։ Անծանոթ մարդու զանգահարելը, սեփական կարծիքը հայտնելը, հարց տալը, նոր մարդու հետ ծանոթանալը՝ այս ամենը կարող է տագնապ առաջացնել։
Իսկ զրույցից հետո մարդը կարող է երկար ժամանակ մտքում նորից ու նորից վերարտադրել այն՝ հիշելով իր յուրաքանչյուր բառը։
Երբեմն առաջանում է միտք․
«Ինձ հետ ինչ-որ բան այն չէ։ Ինչո՞ւ ուրիշները կարող են պարզապես շփվել, իսկ ես անընդհատ մտածում եմ, թե կողքից ինչ տեսք ունեմ»։
Բայց գնահատվելու վախը հազվադեպ է առաջանում պարզապես այն պատճառով, որ մարդը չափազանց զգայուն է կամ անվստահ։
Հաճախ դրա հետևում ավելի վաղ փորձ կա։
Որտեղի՞ց է առաջանում գնահատվելու վախը
Եթե մարդուն հաճախ քննադատել են, ծաղրել, համեմատել ուրիշների հետ կամ ամոթի զգացում ներշնչել, նա աստիճանաբար սկսում է իրեն նայել նրանց աչքերով, ովքեր իրեն գնահատում են։
Ներսում առաջանում է զգացում․
«Ինձ հետ ինչ-որ բան այն չէ»։
«Սխալվելը վտանգավոր է»։
«Պետք է անընդհատ հետևեմ ինձ, որպեսզի դժգոհություն չառաջացնեմ»։
Եվ այդ ժամանակ ուշադրությունն աստիճանաբար կյանքից տեղափոխվում է սեփական անձի վրա։
Պարզապես խոսելու փոխարեն մարդը սկսում է մտածել, թե ինչպես է խոսում։
Զրուցակցին լսելու փոխարեն նա հետևում է, թե ինչ տպավորություն է թողնում։
Կարծես անընդհատ իրեն կողքից է դիտում։
Սա շատ հոգնեցուցիչ է։
Որքան շատ վերահսկողություն, այնքան ավելի մեծ լարվածություն
Որքան ավելի շատ է մարդը փորձում հիմար, տարօրինակ կամ անվստահ չթվալ, այնքան ավելի շատ է սկսում վերահսկել իրեն։
Իսկ որքան շատ է վերահսկողությունը, այնքան ուժեղ է լարվածությունը։
Այսպես ձևավորվում է փակ շրջան․
Վախենում եմ, որ ինձ կգնահատեն → դրա համար հետևում եմ ինձ → լարվում եմ → նկատում եմ իմ լարվածությունը → որոշում եմ, որ ուրիշներն էլ են դա տեսնում։
Եվ տագնապն ավելի է ուժեղանում։
Այն, ինչը սկզբում պետք է օգներ մարդուն խուսափել անհարմարությունից, աստիճանաբար սկսում է հենց այդ անհարմարությունն ուժեղացնել։
Երբ սոցիալական տագնապը սկսում է կառավարել կյանքը
Ժամանակի ընթացքում գնահատվելու վախը կարող է ավելի ու ավելի ուժեղ ազդել մարդու վարքի վրա։
Մարդը քիչ է ծանոթանում նոր մարդկանց հետ, ավելի հազվադեպ է արտահայտվում, խուսափում է հանրային իրավիճակներից, հարցեր չի տալիս, օգնություն չի խնդրում և փորձում է նախաձեռնություն չցուցաբերել։
Ոչ այն պատճառով, որ դա չի ուզում։
Այլ որովհետև ներսում սխալը սկսում է չափազանց վտանգավոր թվալ՝ երբեմն գրեթե ճակատագրական։
Աստիճանաբար կյանքը նեղանում է։
Մարդը սկսում է ընտրել ոչ թե այն, ինչ ուզում է, այլ այն, որտեղ ավելի քիչ է գնահատման իրավիճակում հայտնվելու հավանականությունը։
Ի՞նչ կարող է թաքնված լինել գնահատվելու վախի հետևում
Երբեմն գնահատվելու վախի հետևում ավելի խոր վախ կա․
«Եթե սխալվեմ, ինձ կմերժեն»։
«Եթե անվստահ թվամ, նշանակում է՝ ինձ հետ ինչ-որ բան այն չէ»։
«Եթե ինձանից դժգոհ են, նշանակում է՝ ես բավականաչափ լավը չեմ»։
Եվ այդ ժամանակ ցանկացած դժգոհություն ընկալվում է ոչ թե պարզապես որպես մյուս մարդու արձագանք, այլ որպես սեփական անձի մասին հին համոզմունքի հաստատում։
Մարդը կարող է տրամաբանորեն հասկանալ, որ անհնար է բոլորին դուր գալ։
Բայց հուզականորեն նույնիսկ փոքր քննադատությունը, սառը հայացքը կամ դժգոհ տոնը կարող են շատ ավելի ուժեղ ապրվել, քան իրականում պահանջում է իրավիճակը։
Որովհետև ներսում արձագանքում է ոչ միայն այն մեծահասակը, ով այստեղ է և հիմա։
Կարող է արձագանքել նաև այն նախկին փորձը, որտեղ գնահատումն իսկապես կապված էր ընդունման, անվտանգության, սիրո կամ մերժվելու վտանգի հետ։
Ներքին հայացքը, որի տակ ստիպված եք ապրել
Կարևոր է հիշել․ դուք պարտավոր չեք ամբողջ կյանքը ապրել այս ներքին հայացքի տակ։
Այդ ձայնը պարտադիր չէ, որ ճշմարտությունն ասի։
Հաճախ այն ձևավորվել է անցյալում, երբ ուրիշների կարծիքն իսկապես կարող էր կապված լինել անվտանգության և ընդունման հետ։
Ժամանակին մշտական վերահսկողությունը կարող էր օգնել հաղթահարել իրավիճակը։
Պետք էր նկատել մեծահասակների տրամադրությունը, չսխալվել, ավելորդ ուշադրություն չգրավել, հասկանալ՝ ով ինչից է դժգոհ, նախապես ենթադրել, թե շրջապատողները ինչպես կարձագանքեն։
Հնարավոր է՝ այն ժամանակ այդ զգայունությունն իսկապես օգնում էր հարմարվել։
Բայց մեծահասակ մարդն այլևս պարտավոր չէ շարունակել ապրել նույն կանոններով։
Ի՞նչ է տեղի ունենում հոգեթերապիայի ընթացքում
Սրա հետ հնարավոր է աշխատել հոգեթերապիայում։
Կարևոր է ոչ միայն սովորել հաղթահարել տագնապը կոնկրետ իրավիճակներում, այլ նաև հասկանալ, թե որտեղից է առաջացել գնահատվելու այսքան ուժեղ վախը։
Երբեմն դրա հետևում հայտնաբերվում են ամոթ, մերժվելու վախ, նվաստացման փորձ կամ զգացում, որ սերն ու ընդունումը պետք է վաստակել։
Երբ այս ապրումները աստիճանաբար մշակվում են, փոխվում է նաև մարդու վերաբերմունքն իր նկատմամբ։
Սխալը դադարում է նշանակել, որ դուք վատն եք։
Ուրիշի դժգոհությունը դադարում է դատավճիռ լինել։
Անհարմարությունը դառնում է պարզապես անհարմարություն։
Քննադատությունը դառնում է մեկ այլ մարդու կարծիք, ոչ թե սեփական անարժեքության ապացույց։
Եվ աստիճանաբար առաջանում է ներքին զգացում․
«Ինձ հետ ամեն ինչ կարգին է, նույնիսկ եթե ինչ-որ մեկը ինձանից դժգոհ է»։
Ազատությունը այն չէ, որ դադարեք նկատել ուրիշներին
Ազատությունը չի նշանակում ամբողջությամբ դադարել նկատել ուրիշների կարծիքը։
Մենք ապրում ենք մարդկանց մեջ, և բնական է, որ մեզ համար կարևոր է, թե ինչպես են մեզ ընկալում։
Ազատությունը մեկ այլ բանում է։
Այն բանում, որ այլևս չապրեք այնպես, կարծես յուրաքանչյուր հայացք, յուրաքանչյուր ուրիշի կարծիք և յուրաքանչյուր սխալ որոշում են ձեր արժեքը։
Հնարավոր է՝ ձեր տագնապայնությունը պարզապես բնավորության գիծ չէ։
Հնարավոր է՝ ժամանակին դուք շատ լավ սովորել եք պաշտպանվել գնահատումից։
Եվ հիմա կարելի է աստիճանաբար սովորել մեկ այլ բան՝ ոչ թե մշտապես պաշտպանվել կյանքից, այլ պարզապես ապրել դրա մեջ։
Եթե նկատում եք, որ ուրիշների գնահատականից վախը ավելի ու ավելի հաճախ է ազդում ձեր որոշումների, հարաբերությունների և վարքի վրա, գուցե արժե ավելի ուշադիր նայել, թե որտեղից է այն առաջացել։ Երբեմն հոգեբանի հետ աշխատանքը օգնում է աստիճանաբար թուլացնել այս ներքին վերահսկողությունը և ավելի շատ ազատություն վերադարձնել շփման և առօրյա կյանքի մեջ։
Հեղինակի մասին
Ստանիսլավ Սուխորուկովը հոգեբան է, որը մասնագիտացած է սոցիալական տագնապի, ինքնագնահատականի և հոգեբանական տրավմայի հետ աշխատանքի մեջ։ Աշխատում է գնահատման վախի, ինքնարտահայտման և հաղորդակցման դժվարությունների, ընդհանուր տագնապային ֆոնի, ֆոբիաների և տագնապի հետ կապված մարմնական լարվածության հետ։ Տրավմատիկ փորձի հետ աշխատանքում օգտագործում է կապվածության վրա հիմնված EMDR մոտեցումը՝ օգնելով անվտանգ և զգույշ ձևով մշակել բարդ ու խորքային ապրումները։
