Ինչպես կարող են տագնապը, ամոթը, մեղքի զգացումն ու անվստահությունը ձևավորվել որպես տրավմայի հետևանք և ինչ է փոխվում EMDR թերապիայի ընթացքում:
Հոգեբանական տրավմա և EMDR թեման կարևոր է հատկապես այն դեպքերում, երբ անցյալի ցավոտ փորձը շարունակում է ազդել մարդու տագնապի, ինքնագնահատականի, վստահության և առօրյա արձագանքների վրա։ EMDR-ը կարող է օգնել տրավմատիկ հիշողություններին աստիճանաբար կորցնել իրենց նախկին հուզական ուժը։
Երբեմն մարդն անցնում է այնքան ծանր իրադարձությունների միջով, որ դրանք դադարում են պարզապես հիշողություններ լինել։ Դրանք սկսում են ապրել նրա ներսում։
Աստիճանաբար տրավմայի հետևանքները դառնում են այնքան սովորական, որ ժամանակի ընթացքում մարդուն սկսում է թվալ՝ սա է իր բնավորությունը։
Նա իր մասին ասում է․ «Ես տագնապային եմ», «Ես չափազանց զգայուն եմ», «Ես անընդհատ մեղավոր եմ զգում», «Ինձ համար դժվար է վստահել մարդկանց», «Ես միշտ սպասում եմ ամենավատին», «Ես ամաչում եմ լինել այնպիսին, ինչպիսին կամ»։
Բայց շատ հաճախ դրանք անձի կամ բնավորության գծեր չեն։ Դրանք արդյունք են այն բանի, թե ինչպես է հոգեբանությունը ժամանակին սովորել գոյատևել։
Երբ անցյալը շարունակում է ապրել ներկայում
Երբ տեղի է ունենում հոգեբանական տրավմա, հատկապես եթե մարդը մնում է դրա հետ միայնակ, ուղեղը միշտ չէ, որ կարողանում է ամբողջությամբ մշակել տեղի ունեցածը։
Իրադարձությունը կարծես սառչում է ներսում՝ իր հետ պահելով բոլոր զգացմունքները, մարմնական զգացողությունները և սեփական անձի ու շրջապատող աշխարհի մասին եզրակացությունները։
Եվ կարծես շարունակում է ապրել ներկայում։
Եթե երեխան անընդհատ բախվել է քննադատության, նրա ներսում կարող է ամրանալ ամոթի զգացումը։ Ժամանակի ընթացքում այն այլևս չի ընկալվում որպես անցյալի հետևանք։ Մարդուն սկսում է թվալ, որ ամոթը պարզապես իր անձի մի մասն է։
Եթե մարդը դավաճանություն է ապրել, կարող է ձևավորվել մշտական զգոնություն։ Այն կարող է թվալ անվստահ բնավորություն, թեև ժամանակին պարզապես նոր ցավից պաշտպանվելու միջոց էր։
Եթե կյանքը երկար ժամանակ անկանխատեսելի է եղել, տագնապը դառնում է սովորական վիճակ։ Այն այլևս չի ընկալվում որպես արձագանք անցյալին։ Թվում է, թե մարդը պարզապես այդպիսին է ծնվել։
Այսպես տրավմայի հետևանքներն աստիճանաբար սկսում են ընկալվել որպես բնավորության մի մաս։
«Ես պարզապես այսպիսին եմ»
Մենք հազվադեպ ենք նկատում այս գործընթացը։
Ընդհակառակը՝ սկսում ենք ինքներս մեզ բացատրել դրա միջոցով․ «Ես այսպիսին եմ», «Իմ խառնվածքն է այդպիսին», «Ինձ հետ միշտ ինչ-որ բան այն չէ»։
Բայց եթե ավելի խոր նայենք, հաճախ պարզ է դառնում, որ այս բառերի հետևում կանգնած է մի մարդ, ով ժամանակին շատ է փորձել հաղթահարել մի բան, որը չափազանց ծանր է եղել իր համար։
Մեր հոգեբանությունը զարմանալիորեն իմաստուն է։ Այն առանց պատճառի չի ստեղծում տագնապ, վախ, ամոթ կամ մեղքի զգացում։
Այս վիճակներից յուրաքանչյուրը ժամանակին կարևոր գործառույթ է կատարել։
Տագնապը օգնում էր նախապես նկատել վտանգը, որպեսզի մարդը կրկին չհայտնվի տրավմատիկ իրավիճակում։
Ամոթը օգնում էր աչքի չընկնել, որպեսզի մարդը չմերժվի։
Մեղքի զգացումը ստեղծում էր պատրանք, որ եթե ամեն ինչ վերահսկել և ճիշտ անել, հնարավոր կլինի խուսափել ցավից։
Անվստահությունը պաշտպանում էր նոր հիասթափություններից։
Այս բոլոր արձագանքները ժամանակին օգնել են գոյատևել։
Խնդիրը միայն այն է, որ դրանք շարունակում են աշխատել նույնիսկ այն ժամանակ, երբ վտանգն արդեն վաղուց ավարտվել է։
Կյանքը ներքին պաշտպանության շուրջ
Աստիճանաբար մարդն իր ամբողջ կյանքը սկսում է կառուցել այս պաշտպանությունների շուրջ։
Նա ավելի զգուշորեն է ընտրում հարաբերությունները, վախենում է նոր բան փորձել, անընդհատ կասկածում է ինքն իրեն, իրեն թույլ չի տալիս հանգստանալ, չափազանց շատ է մտածում այն մասին, թե ուրիշներն ինչ կմտածեն իր մասին։
Եվ աստիճանաբար մոռանում է, թե ինչպիսին կարող էր լինել առանց այս մշտական ներքին պաշտպանության։
Իսկ եթե տրավման տեղի է ունեցել մանկության տարիներին, մարդը կարող է նույնիսկ չիմանալ, թե իրականում ինչպիսին է ինքը՝ այս պաշտպանական մեխանիզմներից դուրս։
Լավ նորությունն այն է, որ տրավման կարող է դառնալ բնավորության մի մաս, բայց այն չի դառնում հենց մարդը։
Բոլոր պաշտպանությունների տակ շարունակում է մնալ կենդանի անձը։
Այն երեխան, ով ուզում էր և կարողանում էր ուրախանալ կյանքով։
Մնում է վստահելու կարողությունը։
Մնում են կյանքի նկատմամբ հետաքրքրությունը, հանգստությունը, հետաքրքրասիրությունը, վստահությունը սեփական ուժերի նկատմամբ։
Այս ամենը ոչ մի տեղ չի անհետանում։ Երբեմն պարզապես թաքնվում է տարիների ընթացքում կուտակված ցավի շերտերի տակ։
Հենց այդ պատճառով տրավմայի հետ աշխատանքը փոխում է ոչ միայն ինքնազգացողությունը, այլ նաև սեփական անձի զգացողությունը։
Ինչպես է EMDR-ն օգնում մշակել տրավմատիկ փորձը
EMDR-ը հոգեթերապիայի մեթոդ է, որն օգնում է ուղեղին ավարտին հասցնել տրավմատիկ փորձի մշակումը։
Դրա նպատակը հիշողությունը ջնջելը կամ ձևացնելը չէ, թե ոչինչ չի եղել։
Անցյալը շարունակում է մնալ մարդու պատմության մի մասը, բայց աստիճանաբար դադարում է որոշել նրա ներկան։
Երբ ցավոտ հիշողությունը դադարում է մշտապես ակտիվ լինել, սկսում են փոխվել նաև այն արձագանքները, որոնք տարիներ շարունակ թվում էին անձի մի մասը։
Տագնապը դառնում է ավելի մեղմ։
Ամոթը դադարում է որոշել մարդու վերաբերմունքը սեփական անձի նկատմամբ։
Մեղքի զգացումը կորցնում է իր իշխանությունը։
Ավելի շատ ազատություն է հայտնվում ընտրելու, ոչ թե ինքնաբերաբար պաշտպանվելու համար։
Վերադարձ դեպի ինքներդ ձեզ
Տրավմայի հետ աշխատանքից հետո շատ մարդիկ զարմանում են, երբ սկսում են նորից ճանաչել իրենց։
Նրանք ուրիշ մարդիկ չեն դառնում։
Ավելի շուտ աստիճանաբար դադարում են ապրել միայն իրենց այն մասից, որը ժամանակին ստիպված էր գոյատևել։
Թերևս ամենակարևորը, որ ուզում եմ նշել, սա է․ եթե երկար տարիներ ապրում եք տագնապով, վախով, ամոթով կամ մեղքի զգացումով, դա չի նշանակում, որ հենց այդպիսին եք ծնվել և այդպիսին կմնաք ընդմիշտ։
Շատ բան, ինչը թվում է բնավորություն, ժամանակին պարզապես ցավը հաղթահարելու միջոց է եղել։
Եվ եթե հնարավոր լինի օգնել այդ ցավին վերջապես անցյալ դառնալ, մարդու մոտ հնարավորություն է առաջանում հանդիպելու իր իրական ես-ի հետ։
Ոչ կատարյալ։
Ոչ զգացմունքներից և դժվարություններից զուրկ։
Բայց կենդանի, ազատ և շատ ավելի հանգիստ, քան երբևէ հնարավոր էր թվում։
Հեղինակի մասին
Ստանիսլավ Սուխորուկովը հոգեբան է, որը մասնագիտացած է սոցիալական տագնապի, ինքնագնահատականի և հոգեբանական տրավմայի հետ աշխատանքի մեջ։ Աշխատում է գնահատման վախի, ինքնարտահայտման և հաղորդակցման դժվարությունների, ընդհանուր տագնապային ֆոնի, ֆոբիաների և տագնապի հետ կապված մարմնական լարվածության հետ։ Տրավմատիկ փորձի հետ աշխատանքում օգտագործում է կապվածության վրա հիմնված EMDR մոտեցումը՝ օգնելով անվտանգ և զգույշ ձևով մշակել բարդ ու խորքային ապրումները։
