Ինչպես են ընտանեկան հարաբերությունները, համոզմունքներն ու վարքային մոդելները փոխանցվում սերնդից սերունդ և ինչպես կարելի է փոխել այդ սցենարը:
Կախվածությունը սերունդների մեջ փոխանցվում է ոչ թե որպես պատրաստի «ծրագիր», այլ ընտանեկան հարաբերությունների, համոզմունքների և վարքային մոդելների միջոցով։ Այդ սցենարները հնարավոր է ճանաչել և աստիճանաբար փոխել։
Մենք սովոր ենք կախվածությունը դիտարկել որպես մեկ մարդու խնդիր։ Բայց կախվածություն ունեցող մարդու հետևում հաճախ կանգնած են ամբողջ սերունդներ։
Խմող հայր։ Տատիկ, որը տարիներ շարունակ ապրել է ալկոհոլային կախվածություն ունեցող պապիկի կողքին։ Մայր, որը մեծացել է ընտանիքում, որտեղ օգտագործում էին երկու ծնողներն էլ։ Եվ ահա արդեն հաջորդ սերնդում որդին կամ դուստրը անգիտակցաբար վերարտադրում են ծանոթ սցենարը։
Կախվածությունը կարող է դառնալ միջսերնդային ընտանեկան սցենարի մաս։ Սերնդից սերունդ փոխանցվում է ոչ թե կախվածության պատրաստի «ծրագիր», այլ հարաբերություններ կառուցելու, տագնապը հաղթահարելու, զգացմունքներ արտահայտելու, հարազատներին վերահսկելու, ցավին և ճգնաժամերին արձագանքելու ձևերը։
Փոխվում են մարդիկ, հանգամանքները և նույնիսկ կախվածության ձևը, բայց ընտանեկան համակարգը կարող է շարունակել վերարտադրել նույն ծանոթ մոդելները։
Այս հոդվածում կքննարկենք, թե ինչպես է դա տեղի ունենում, ինչպիսի միջավայր կարող է նպաստել կախված վարքի ձևավորմանը և ինչու է ընտանիքում վերականգնումը երբեմն ընթանում անհավասար։
Հիմնական նշանները
Միջսերնդային ընտանեկան սցենարի մասին կարելի է մտածել, եթե ընտանիքի մի քանի սերունդներում եղել են ալկոհոլային, թմրամիջոցային, խաղային կամ այլ կախվածություն ունեցող մարդիկ, կրկնվում են նմանատիպ ընտանեկան սցենարներ՝ կոնֆլիկտներ, ամուսնալուծություններ, հուզական սառնություն, փրկարարություն, մշտական վերահսկողություն, դուք կամ ձեր զուգընկերը հաճախ զգում եք տագնապ, մեղք, ամոթ կամ ուժեղ զայրույթ, նկատում եք, որ ձեր երեխաները ընտանեկան իրադարձություններին արձագանքում են այնպես, ինչպես ժամանակին արձագանքում էիք դուք, հարաբերություններում նույն խնդիրները նորից ու նորից կրկնվում են՝ չնայած զուգընկերների կամ հանգամանքների փոփոխությանը։
Այս նշաններից որևէ մեկն ինքնին դեռ ոչինչ չի ապացուցում։ Բայց երբ դրանք միավորվում են կայուն պատկերի մեջ, արժե ընտանիքի պատմությանը ավելի լայն հայացքով նայել։
Միջավայրը, որտեղ կարող է ձևավորվել կախվածությունը
Կախվածությունը հազվադեպ է առաջանում դատարկ տարածության մեջ։
Ռիսկի գործոններից մեկը կարող է լինել դիսֆունկցիոնալ ընտանեկան միջավայրը՝ հարաբերությունների այնպիսի համակարգ, որտեղ երեխայի համար դժվար է ստանալ անվտանգության, ընդունված լինելու, կանխատեսելիության և սեփական արժեքի կայուն զգացում։
Այդ միջավայրը ձևավորում են երեխային շրջապատող մեծահասակները։
Նույնիսկ եթե ծնողներից մեկը ֆիզիկապես բացակայում է, նրա դերը, նրա նկատմամբ վերաբերմունքը, ընտանեկան կոնֆլիկտները և նրա հետ կապված ապրումները կարող են շարունակել ազդել տան մթնոլորտի վրա։
Հենց ընտանիքում է երեխան առաջին անգամ հասկանում, թե ինչ են սերը, վստահությունը, մտերմությունը, սահմանները, կոնֆլիկտը և անվտանգությունը։
Եթե ծնողներն իրենք են մեծացել դիսֆունկցիոնալ համակարգում, հաճախ վերարտադրում են ծանոթ մոդելները ոչ այն պատճառով, որ ուզում են վնասել, այլ որովհետև պարզապես այլ ձևեր չգիտեն։
Այն, ինչ կողքից դիսֆունկցիա է թվում, ընտանիքի ներսում կարող է ընկալվել որպես սովորական և կյանքի միակ հնարավոր ձև։
Սիրո փոխարինիչները՝ իրական մտերմության փոխարեն
Ավելի առողջ ընտանիքում սերը դրսևորվում է հարգանքի, ընդունման, հուզական հասանելիության և երեխայի ինքնուրույնության աջակցության միջոցով։
Դիսֆունկցիոնալ համակարգում դրա փոխարեն կարող են հայտնվել սիրո փոխարինիչներ՝ վերահսկողություն, հարմարվողականություն, փրկարարություն, գերխնամք, մշտական միջամտություն, ուրիշ մարդու կյանքը նրա փոխարեն ապրելու փորձ։
Այս ամենը կարող է հոգատարության տեսք ունենալ։
Եվ շատ հաճախ իսկապես ծնվում է սիրուց, տագնապից և վախից։
Բայց նման «հոգատարությունը» կարող է ընտանեկան համակարգը պահել նախկին հավասարակշռության մեջ և խանգարել մարդուն ինքնուրույն դառնալ։
Այս մոդելները կարող են սերնդից սերունդ փոխանցվել որպես մտերմության սովորական լեզու։
Ինչպես կարող է համակախվածության մոդելը փոխանցվել երեխային
Կախվածություն ունեցող ընտանիքներում զգալի դեր հաճախ ունի համակախված ծնողը։
Հաճախ դա մայրն է, քանի որ հենց նա է ավելի շատ ժամանակ անցկացնում երեխայի հետ և առավել ներգրավված է ընտանեկան դինամիկայի մեջ։ Բայց նույն մեխանիզմը կարող է ձևավորվել նաև հոր, տատիկի, պապիկի կամ մեկ այլ նշանակալի մեծահասակի միջոցով։
Մի տարբերակը գերխնամքն է։
Երեխայի համար դժվար է զգալ իրեն որպես առանձին մարդ։ Նրա փոխարեն որոշումներ են ընդունում, վերահսկում նրա գործողությունները, անընդհատ միջամտում նրա ընտրությանը։
Մյուս տարբերակը հուզական սառնությունն է։
Ծնողն այնքան է ներգրավված կախվածություն ունեցող զուգընկերոջ փրկության, կոնֆլիկտների և ճգնաժամերի մեջ, որ երեխան հայտնվում է ընտանեկան կյանքի ծայրամասում։
Երրորդ տարբերակը քաոսային դաստիարակությունն է։
Այսօր երեխային ամեն ինչ թույլատրվում է, վաղը նույն բանի համար նրան պատժում են։ Կանոնները կախված են մեծահասակների տրամադրությունից և ընտանիքում ստեղծված իրավիճակից։
Այս բոլոր դեպքերում երեխան կարող է չստանալ մի քանի շատ կարևոր բան՝ սեփական ինքնուրույնության նկատմամբ հարգանք, սեփական արժեքի զգացում, կանխատեսելիություն, հուզական անվտանգություն, սեփական զգացմունքներն ու ցանկություններն ունենալու իրավունք։
Աստիճանաբար կարող են ձևավորվել համոզմունքներ՝ «Ես կարևոր չեմ», «Ես չեմ կարողանա հաղթահարել», «Ինձ պարզապես այդպես սիրել հնարավոր չէ», «Որպեսզի ինձ չլքեն, պետք է հարմար լինեմ», «Ես պատասխանատու եմ ուրիշների զգացմունքների համար»։
Նման համոզմունքներով իսկապես դժվար է ապրել։
Եվ այդ ժամանակ կախված վարքը կարող է դառնալ ցավը, տագնապը, դատարկությունը կամ ներքին լարվածությունը ժամանակավորապես խլացնելու միջոցներից մեկը։
Կարևոր է հասկանալ՝ ծնողը սովորաբար դա գիտակցաբար չի անում։
Նա ինքն է մեծացել որոշակի համակարգի ներսում և հաճախ անկեղծորեն համոզված է, որ ճիշտ է գործում։
Պատճառները հասկանալը մեծահասակներին չի ազատում պատասխանատվությունից, բայց օգնում է դադարել մեղավոր փնտրել և սկսել որոնել այն կետը, որտեղ հնարավոր է փոխել սցենարը։
Ընտանիքում ինչ-որ մեկը պետք է առաջինը տեսնի, որ սովորական մոդելն այլևս չի աշխատում։
Ինչպես են կախվածություն ունեցող և համակախված մարդիկ գտնում միմյանց
Երբեմն զարմանալի է թվում, թե որքան ծանոթ հարաբերություններ կարող է մարդը վերարտադրել արդեն մեծահասակ տարիքում։
Բայց այստեղ որոշակի տրամաբանություն կա։
Մենք հաճախ անգիտակցաբար ձգվում ենք դեպի այն, ինչը հուզականորեն ճանաչելի է։
Պարտադիր չէ՝ դեպի այն, ինչը լավ է մեզ համար, այլ դեպի այն, ինչը ծանոթ է։
Ծանոթ հեռավորություն, ծանոթ տագնապ, ծանոթ վերահսկողություն, ծանոթ փրկարարություն, ծանոթ հուզական ճոճանակներ։
Կախվածության կողքին մեծացած մարդը կարող է անգիտակցաբար նման հարաբերություններն ընկալել որպես ավելի հասկանալի և սովորական։
Այդ պատճառով կախվածություն ունեցող և համակախված մարդիկ իսկապես կարող են գտնել միմյանց ոչ այն պատճառով, որ գիտակցաբար ընտրում են տառապանքը, այլ որովհետև երկուսն էլ ճանաչում են հարաբերությունների ծանոթ կառուցվածքը։
Եվ եթե այս մեխանիզմները չեն գիտակցվում, ընտանեկան սցենարը կարող է նորից կրկնվել՝ արդեն հաջորդ սերնդում։
Կարևոր նրբություն․ ընտանիքը փոխվում է, իսկ տոհմը շարունակում է ապրել հին կանոններով
Երբեմն մեկ ընտանիքի ներսում սկսվում է վերականգնումը։
Օրինակ՝ կախվածություն ունեցող երեխայի ծնողները ընդունում են խնդիրը, դիմում են օգնության, դադարում են փակել պարտքերը, փոխում են կանոնները, վերականգնում սահմանները։
Համակարգը սկսում է վերակառուցվել։
Բայց տատիկները, պապիկները և մյուս հարազատները շարունակում են գործել հին ձևով։
Նրանք կախվածություն ունեցող մարդուն գումար են տալիս, խղճում են նրան, արդարացնում են, թաքցնում հետևանքները, վերացնում այն սահմանափակումները, որոնք սահմանել են ծնողները կամ զուգընկերը։
Նրանց համար սա կարող է լինել սիրո դրսևորում։
Բայց գործնականում նման գործողությունները կարող են լրջորեն խանգարել փոփոխություններին։
Եվ այդ ժամանակ ընտանիքը ստիպված է լինում սահմաններ կառուցել ոչ միայն կախվածություն ունեցող մարդու, այլ նաև ավելի լայն ընտանեկան համակարգի հետ։
Սա վերականգնման ամենադժվար մասերից մեկն է։
Որովհետև մարդը ստիպված է հակադրվել ոչ թե մեկ վարքի, այլ այն կանոններին, որոնք ընտանիքում կարող էին գոյություն ունենալ տասնամյակներ շարունակ։
Ինչ կարելի է փորձել ինքնուրույն
1. Սկսեք կախվածության մասին բաց խոսել
Եթե դա հնարավոր է և անվտանգ, քննարկեք խնդիրը ընտանիքի այն անդամների հետ, ովքեր իսկապես ներգրավված են իրավիճակում։
Իրերն անվանեք իրենց անուններով։
Գաղտնիությունն ու մշտական լռությունը հաճախ ուժեղացնում են ամոթը և խանգարում ընտանիքին իրավիճակը հստակ տեսնել։
2. Խոսեք հետևանքների մասին
Ի՞նչ է կախվածությունն արդեն փոխել, ի՞նչ է կորցվել, ո՞վ է տուժել, ի՞նչ հարաբերություններ են քայքայվել, ի՞նչ ֆինանսական, հուզական կամ սոցիալական հետևանքներ են առաջացել։
Սա կարևոր է քննարկել ոչ թե մեղադրելու, այլ իրականության հետ կապը վերականգնելու համար։
3. Աշխատեք ամոթի հետ
Կախվածությունն իսկապես հաճախ շրջապատված է ուժեղ ամոթով։
Մարդիկ թաքցնում են տեղի ունեցողը, վախենում են դատապարտումից, ձևացնում են, թե ոչ մի լուրջ բան չի պատահել։
Անվտանգ միջավայրում բաց և անկեղծ զրույցը կարող է նվազեցնել այդ ամոթի ազդեցությունը։
4. Ձևակերպեք ընտանիքի միասնական դիրքորոշումը
Ի՞նչ եք պատրաստ անել, ի՞նչ այլևս չեք անելու, ի՞նչ սահմաններ եք սահմանում, ի՞նչ հետևանքներ կունենան որոշակի գործողությունները։
Շատ կարևոր է, որ այս որոշումները իրական լինեն։
Իմաստ չունի պայմաններ դնել, որոնք ընտանիքն ինքը չի կարողանա պահպանել։
5. Ձեր դիրքորոշումը ներկայացրեք նաև հարազատներին
Երբեմն անհրաժեշտ է ուղիղ ասել․
«Մենք նրան սիրում ենք, բայց այլևս չենք աջակցելու կախվածությանը։ Խնդրում ենք՝ գումար մի տվեք, մի թաքցրեք հետևանքները և մի վերացրեք սահմանված սահմանները»։
Սա կարող է դիմադրություն առաջացնել։
Հատկապես եթե ընտանիքում տասնամյակներ շարունակ ընդունված է եղել «փրկել»։
Բայց առանց սովորական կանոնների փոփոխության համակարգը շարունակելու է վերադառնալ նախկին վիճակին։
Ինչու մասնագետի օգնությունը կարող է հատկապես կարևոր լինել
Նման փոփոխությունները դժվար է իրականացնել միայնակ։
Ընտանիքի ներսում չափազանց շատ «կույր գոտիներ» կան, չափազանց շատ սովորական արձագանքներ, չափազանց շատ վախ, վիրավորանք, մեղքի զգացում և հույս։
Մասնագետը կարող է օգնել տեսնել այն, ինչը համակարգի մասնակիցներն իրենք արդեն դադարել են նկատել։
Օգնել պատրաստվել դժվար խոսակցություններին։
Ձևակերպել իրական սահմաններ։
Հասկանալ, թե որտեղ է ավարտվում օգնությունը և սկսվում փրկարարությունը։
Դիմանալ հարազատների դիմադրությանը։
Եվ առաջին կոնֆլիկտից հետո չվերադառնալ նախկին սցենարներին։
Երբ արժե դիմել հոգեբանի
Օգնության դիմելը հատկապես կարևոր է, եթե ձեր կյանքն ավելի ու ավելի է պտտվում մեկ այլ մարդու վիճակի շուրջ, դուք մշտապես զգում եք տագնապ, մեղք կամ ամոթ, նույն խնդիրները կրկնվում են տարբեր հարաբերություններում, հասկանում եք, որ չեք կարող դադարել վերահսկել կամ փրկել, հարազատների հետ զրույցները փոփոխությունների չեն հանգեցնում, ընտանիքը սկսում է կոնֆլիկտել կախվածության վերաբերյալ տարբեր պատկերացումների պատճառով, զգում եք, որ ավագ սերունդը մշտապես համակարգը վերադարձնում է նախկին կանոններին, ցանկանում եք փոխել ընտանեկան սցենարը, բայց չգիտեք՝ որտեղից սկսել։
Եզրակացություն
Կախվածության միջսերնդային սցենարը դատավճիռ չէ։
Այն, ինչ ընտանիքում կրկնվել է տասնամյակներ շարունակ, պարտադիր չէ շարունակվի նաև ապագայում։
Առաջին քայլը սցենարը տեսնելն ու այն անվանելն է։
Երկրորդը՝ դադարել ձևացնել, թե ոչինչ չի կատարվում։
Երրորդը՝ սկսել փոխել կանոնները, սահմանները և սիրո դրսևորման սովորական ձևերը։
Եվ ևս մեկ կարևոր քայլ՝ չփորձել այս ճանապարհն անցնել միայնակ։
Երբեմն բավական է, որ ընտանիքում մեկ մարդ առաջինը սկսի համակարգն այլ կերպ տեսնել։
Նա չի կարող փոխել անցյալը։
Բայց կարող է անել այնպես, որ անցյալն այլևս ինքնաբերաբար չորոշի ապագան։
Եվ երբեմն հենց այստեղից է սկսվում ընտանիքի պատմության փոփոխությունը։
Հեղինակի մասին
Իրինա Վալերիևնա Մեդվեդը — ընտանեկան հոգեբան է՝ մեծ գործնական փորձով։ Աշխատում է ամուսինների միջև կոնֆլիկտների, ծնող-երեխա հարաբերությունների դժվարությունների, ընտանեկան ճգնաժամերի և հարազատի կախվածության հետ կապված խնդիրների հետ։ Օգնում է ոչ միայն լուծել ընթացիկ կոնֆլիկտները, այլ նաև հասկանալ այն պատճառները, որոնք տարիներ շարունակ կարող են պահպանել լարվածությունը ընտանիքում՝ նպաստելով ավելի առողջ և կայուն հարաբերությունների ձևավորմանը։
Մասնագետի էջէ: Իրինա Վալերիևնա Մեդվեդ
