Ինչպես տարբերել աշխատասիրությունը այն վիճակից, երբ աշխատանքը դառնում է տագնապից, դատարկությունից և սեփական մտքերից խուսափելու միջոց։
Աշխատամոլություն կարող է ձևավորվել այն ժամանակ, երբ աշխատանքը դադարում է միայն նպատակին հասնելու միջոց լինել և սկսում է օգնել մարդուն խուսափել տագնապից, դատարկությունից կամ ներքին լարվածությունից։Աշխատամոլությունը հեշտ է շփոթել պատասխանատվության, ամբիցիոզության և սեփական մասնագիտության նկատմամբ սիրո հետ։ Մարդը շատ է աշխատում, հազվադեպ է հանգստանում, մշտապես զբաղված է, իր վրա է վերցնում լրացուցիչ առաջադրանքներ։ Կողքից սա հաճախ հարգանք է առաջացնում․ «Ահա մարդ, ով իսկապես աշխատել գիտի»։
Բայց իր աշխատանքը սիրող մարդու և դրանից կախվածություն ձևավորող մարդու միջև էական տարբերություն կա։
Առաջինը աշխատում է, որովհետև ուզում է արդյունքի հասնել։
Երկրորդին ավելի ու ավելի հաճախ անհրաժեշտ է պարզապես շարունակել ինչ-որ բան անել։
Հենց այստեղ աշխատամոլությունը սկսում է հիշեցնել կախված վարքի այլ ձևերը։
Աշխատանքը՝ սեփական վիճակը կարգավորելու միջոց
Քիմիական կամ վարքային կախվածության դեպքում մարդը որոշակի գործողություն կամ նյութ օգտագործում է ոչ միայն հաճույքի համար։ Աստիճանաբար այն դառնում է սեփական ներքին վիճակը կարգավորելու միջոց՝
- տագնապի,
- դատարկության,
- մենակության,
- սեփական անպետքության զգացման,
- լարվածության,
- տհաճ մտքերի,
- ինքն իր հետ մենակ մնալու անկարողության դեպքում։
Աշխատամոլության դեպքում այս գործառույթը սկսում է կատարել աշխատանքը։
Քանի դեռ մարդը զբաղված է, նրան ավելի հեշտ է։ Կան առաջադրանքներ, զանգեր, հանդիպումներ, ժամկետներ, նամակներ։ Պետք չէ կանգ առնել և նկատել, թե ինչ է կատարվում ներսում։
Բայց բավական է գա հանգստյան օրը կամ արձակուրդը՝ անհանգստություն է առաջանում։
Մարդը չգիտի՝ ինչով զբաղեցնել իրեն։ Սկսում է ստուգել աշխատանքային փոստը, զանգել գործընկերներին, նոր առաջադրանքներ հորինել։ Երբեմն ասում է․ «Ես պարզապես չեմ կարող անգործ նստել»։
Բայց հարցը կարող է ավելի խոր լինել․
Ի՞նչ է կատարվում ինձ հետ, երբ ես անելիք չունեմ։
Կախվածություն, որը հասարակությունը հավանության է արժանացնում
Սա աշխատամոլության առանձնահատկություններից մեկն է։
Ալկոհոլային կամ խաղային կախվածություն ունեցող մարդուն շրջապատը վաղ թե ուշ սկսում է կանգնեցնել։ Նրա վարքի հետևանքները տեսանելի են դառնում և անհանգստություն են առաջացնում։
Իսկ աշխատամոլին, ընդհակառակը, հաճախ խրախուսում են։
Նա գալիս է մյուսներից շուտ։
Գնում է վերջինը։
Աշխատանքը տանում է տուն։
Գիշերը պատասխանում է հաղորդագրություններին։
Աշխատում է հանգստյան օրերին։
Իր վրա է վերցնում ուրիշների պարտականությունները։
Ղեկավարի համար նման աշխատակիցը առաջին հայացքից կարող է շատ շահավետ թվալ։ Նա միշտ հասանելի է, շատ բան է իր վրա վերցնում և գրեթե երբեք «ոչ» չի ասում։
Այդ պատճառով խնդիրը կարող է տարիներով աննկատ մնալ։ Ավելին՝ մարդը մշտական ամրապնդում է ստանում՝ գովասանք, անփոխարինելի աշխատակցի կարգավիճակ, ղեկավարության երախտագիտություն, սեփական կարևորության զգացում։
Աստիճանաբար կարող է ձևավորվել կախվածության համար շատ հարմար բանաձև․
«Քանի դեռ աշխատում եմ՝ ես պետք եմ»։
Շատ աշխատանքը դեռ չի նշանակում շատ արդյունք
Աշխատամոլության ևս մեկ կողմ կա, որը հաճախ չեն նկատում։
Աշխատամոլը իսկապես կարող է շատ աշխատել։ Բայց ծախսված ժամերի քանակը միշտ չէ, որ բարձր արդյունավետություն է նշանակում։
Աստիճանաբար մարդու համար կարևոր է դառնում ոչ այնքան արդյունքը, որքան մշտական զբաղվածության ինքնին գործընթացը։
Պետք է ինչ-որ բան անել։
Ինչ-որ բան ստուգել։
Ինչ-որ բան վերափոխել։
Ինչ-որ մեկին զանգել։
Նոր առաջադրանքներ բացել։
Վերադառնալ արդեն ավարտված աշխատանքին։
Առաջանում է պարադոքս․ մարդն աշխատում է ավելի ու ավելի շատ, իսկ իրական արտադրողականությունը կարող է նվազել։
Կենտրոնացումը վատանում է։
Սխալների քանակը աճում է։
Առաջնահերթություններ սահմանելը դժվարանում է։
Ավելի ու ավելի շատ ժամանակ է ծախսվում երկրորդական առաջադրանքների վրա։
Առաջանում է չափազանց մեծ վերահսկողություն։
Աշխատանքը պատվիրակելը դժվարանում է։
Երբեմն մարդուն այլևս այնքան էլ կարևոր չէ, թե կոնկրետ ինչ է անում և որքանով է դա իրականում անհրաժեշտ։
Գլխավորը՝ չկանգնել։
Այս իմաստով գործունեությունը աստիճանաբար դադարում է նպատակին հասնելու միջոց լինել և ինքն է դառնում նպատակ։
Ինչու է սկսում տուժել աշխատանքի որակը
Մարդու ուշադրությունը, հիշողությունը և որոշումներ ընդունելու կարողությունը ֆիզիոլոգիական սահմաններ ունեն։
Եթե պարբերաբար աշխատել օրական 10–12 ժամ, չհանգստանալ, քիչ քնել և մշտապես ներգրավված մնալ աշխատանքային գործընթացների մեջ, արդյունավետությունն անխուսափելիորեն սկսում է նվազել։
Բայց աշխատամոլը արդյունավետության անկմանը հաճախ պատասխանում է էլ ավելի մեծ աշխատանքով․
«Չեմ հասցնում՝ նշանակում է պետք է ավելի երկար աշխատեմ»։
«Սխալվում եմ՝ նշանակում է պետք է ավելի շատ վերահսկեմ»։
«Առաջադրանքներ են կուտակվել՝ նշանակում է չի կարելի հանգստանալ»։
Ստացվում է փակ շրջան։
Որքան ուժեղ է հյուծվածությունը, այնքան վատ է մարդը աշխատում։
Որքան վատ է աշխատում, այնքան ավելի շատ ժամանակ է սկսում հատկացնել աշխատանքին։
Կյանքը աստիճանաբար նեղանում է
Ինչպես կախված վարքի այլ ձևերի դեպքում, մի ոլորտը սկսում է աստիճանաբար դուրս մղել մյուսներին։
Սկզբում մարդը քիչ է հանգստանում։
Հետո ավելի հազվադեպ է հանդիպում ընկերների հետ։
Ավելի քիչ ժամանակ է անցկացնում ընտանիքի հետ։
Հրաժարվում է հետաքրքրություններից։
Դադարում է նկատել սեփական հոգնածությունը։
Նույնիսկ տանը գտնվելիս հոգեբանորեն մնում է աշխատանքի մեջ։
Զրույցները սկսում են նյարդայնացնել։
Հանգիստը անիմաստ է թվում։
Հարազատները սկսում են ընկալվել որպես մարդիկ, ովքեր «խանգարում են աշխատել»։
Երբեմն մարդը անկեղծորեն սա բացատրում է ընտանիքի հանդեպ պատասխանատվությամբ․
«Ես չէ՞ որ ձեզ համար եմ աշխատում»։
Բայց այս դեպքում ընտանիքը հաճախ ստանում է նրա աշխատանքի արդյունքները, ոչ թե նրա ներկայությունն ու մասնակցությունը։
Ի՞նչ է կատարվում, երբ աշխատանքը վերցնում են մարդուց
Շատ ցուցադրական է մարդու վիճակը արձակուրդի, հիվանդության, աշխատանքից ազատվելու կամ թոշակի անցնելու ժամանակ։
Եթե աշխատանքը կարևոր էր, բայց ամեն դեպքում կյանքի միայն մի մասն էր, մարդը կարողանում է աստիճանաբար անցնել կյանքի այլ ոլորտների։
Բայց եթե աշխատանքը երկար ժամանակ կատարել է հոգեբանական հենարանի գործառույթ, դրա անհետացումը կարող է լուրջ ներքին ճգնաժամ առաջացնել։
Առաջանում են տագնապ, դյուրագրգռություն, ընկճվածություն, դատարկության և սեփական անպետքության զգացում։
Մարդը կարող է բառացիորեն դադարել հասկանալ՝ ով է ինքը, եթե այս պահին ոչինչ չի ստեղծում և ոչ մեկին պետք չէ որպես մասնագետ։
Եվ այդ ժամանակ պարզ է դառնում, որ խնդիրը միայն աշխատանքի նկատմամբ մեծ սիրո մեջ չէր։
Աշխատանքը երկար ժամանակ օգնում էր մարդուն պահպանել հոգեբանական հավասարակշռությունը։
Պետք չէ սովորել ավելի քիչ աշխատել
Աշխատամոլության հետ աշխատանքի նպատակը ակտիվ մարդուն պասիվ դարձնելը չէ։
Խնդիրը աշխատանքի քանակը ինքնին չէ։
Կան մարդիկ, ովքեր իսկապես շատ են աշխատում, սիրում են իրենց մասնագիտությունը, ստեղծում են լուրջ նախագծեր և միաժամանակ կարողանում են հանգստանալ, переключаться, հարաբերություններ կառուցել և կանգ առնել, երբ աշխատանքն ավարտված է։
Հիմնական հարցն այլ է․
Ես եմ կառավարում իմ աշխատանքը, թե՞ աշխատանքն աստիճանաբար սկսում է կառավարել ինձ։
Եթե մարդը կարող է կանգ առնել միայն այն ժամանակ, երբ ամբողջովին հյուծված է, եթե հանգիստը մեղքի զգացում է առաջացնում, եթե սեփական արժեքը չափվում է կատարված առաջադրանքների քանակով, իսկ աշխատանքի բացակայությունը տագնապ և դատարկություն է առաջացնում, ապա խոսքը կարող է լինել արդեն ոչ թե պարզապես աշխատասիրության մասին։
Այդ դեպքում կարևոր է ուսումնասիրել ոչ միայն աշխատանքային գրաֆիկը։
Կարևոր է հասկանալ, թե ինչ է կատարվում մարդու հետ այն պահերին, երբ նա դադարում է զբաղված լինել, և ինչի հետ հանդիպելուց է մշտական աշխատանքը օգնում նրան խուսափել։
Եթե այս նկարագրության մեջ ճանաչում եք ինքներդ ձեզ և նկատում եք, որ ինքնուրույն կանգնեցնել այս ռիթմը դժվարանում է, հոգեբանի հետ աշխատանքը կարող է օգնել հասկանալ ոչ միայն աշխատանքի քանակը, այլ նաև՝ ինչու է մշտապես զբաղված լինելու անհրաժեշտությունն այդքան կարևոր դարձել։
Հեղինակի մասին
Հրաչյա Բադալյանը, կախվածությունների ոլորտում մասնագիտացած հոգեբան է։ Աշխատում եմ խաղային կախվածության, համակախվածության և տագնապային վիճակների հետ։ Օգնում եմ կախվածություն ունեցող մարդկանց և նրանց հարազատներին կառուցել ավելի կայուն կյանք, վերականգնել անձնական պատասխանատվությունը և դուրս գալ սովորական կործանարար վարքային սցենարներից։
