Ինչպես է ժամանակի ընթացքում նվազում անցյալի ցավի ուժը, թուլանում զգուշավորությունը և կարող է աճել սայթաքման ռիսկը։
Շատերը կարծում են, որ սայթաքումը տեղի է ունենում հիմնականում կյանքի ծանր շրջաններում՝ կոնֆլիկտից, ուժեղ սթրեսից, ֆինանսական խնդիրներից, միայնությունից կամ հուզական ցնցումից հետո։
Երբեմն իսկապես այդպես է լինում։
Բայց կա նաև մեկ այլ սցենար, որը հաճախ շատ ավելի աննկատ է մնում։
Մարդը դադարում է խաղալ։ Անցնում է մի քանի ամիս։ Կյանքը աստիճանաբար սկսում է վերականգնվել։
Գումարները վերադառնում են, հարաբերությունները կարգավորվում են, հարազատները նորից սկսում են վստահել, տագնապը նվազում է, մշտական լարվածությունն անհետանում է, ապագայի սովորական ծրագրեր են հայտնվում։
Թվում է՝ հենց հիմա ռիսկը պետք է գնալով նվազի։
Բայց երբեմն հակառակն է տեղի ունենում։
Որքան հանգիստ է դառնում կյանքը, այնքան ավելի հեշտ է մարդը սկսում վերաբերվել այն ամենին, ինչ իր հետ տեղի էր ունենում նախկինում։
Հոգեբանությունն աստիճանաբար սովորում է լավին
Խաղը դադարեցնելու առաջին շաբաթներին մարդը սովորաբար լավ է հիշում այն պատճառները, որոնց պատճառով որոշեց կանգ առնել։
Նա հիշում է պարտքերը, վախը, անքուն գիշերները, կոնֆլիկտները, անօգնականության զգացումը, իրեն և հարազատներին տված խոստումները, կորցրածը հետ շահելու փորձերը և հերթական պարտությունից հետո ունեցած վիճակը։
Այդ հիշողությունները դեռևս հուզականորեն կենդանի են։
Մարդուն պետք չէ բացատրել, թե ինչու չի կարելի վերադառնալ խաղին։ Նա ինքն է դա զգում։
Բայց ժամանակ է անցնում։
Կյանքը դառնում է ավելի հանգիստ։ Պարտքերը աստիճանաբար նվազում են։ Ընտանիքը դադարում է ամեն օր հարցնել խաղի մասին։ Հեռախոսում այլևս մշտական խաղադրույքներ չկան։ Առավոտյան մարդը արթնանում է՝ առանց հիշելու անհրաժեշտության, թե երեկ որքան է կորցրել։
Եվ տեղի է ունենում լիովին բնական մի բան՝ անցյալի հուզական սրությունը աստիճանաբար նվազում է։
Վախն այլևս այնքան ուժեղ չէ, ամոթը թուլանում է, ցավը բթանում է։
Սա լավ է։ Մարդը չպետք է ամբողջ կյանքը ապրի անցյալի նկատմամբ վախի մեջ։
Բայց միաժամանակ կարող է թուլանալ նաև զգուշավորությունը։
Անցյալը աստիճանաբար սկսում է այլ կերպ երևալ
Մարդը հաճախ ինքը չի էլ նկատում դա։
Սկզբում հայտնվում է գրեթե աննկատ միտք․
«Գուցե ամեն ինչ այդքան էլ վատ չէր»։
Հետո․
«Այն ժամանակ ես պարզապես չէի կարողանում վերահսկել ինձ»։
Ապա․
«Հիմա ես արդեն լրիվ ուրիշ մարդ եմ»։
Եվ վերջապես․
«Եթե մեկ անգամ մի քիչ խաղամ, ոչինչ չի պատահի»։
Կարևոր է հասկանալ՝ մարդը այս պահին պարտադիր չէ, որ գիտակցաբար խաբի ինքն իրեն։
Նա իսկապես կարող է սկսել անցյալն այլ կերպ ընկալել։
Բացասական հետևանքներն աստիճանաբար կորցնում են իրենց հուզական ուժը, իսկ հուզմունքի, շահելու սպասման, ազարտի և ուժեղ զգացողությունների մասին հիշողությունները, հակառակը, կարող են բավական լավ պահպանվել։
Առաջանում է վտանգավոր անհավասարակշռություն։
Մարդը սկսում է ավելի լավ հիշել հաճույքը, քան այն գինը, որը վճարել է դրա համար։
Կախվածությունը հազվադեպ է վերադառնում ուղիղ որոշմամբ
Գրեթե ոչ ոք խաղից մի քանի ամիս կամ տարի հեռու մնալուց հետո ինքն իրեն չի ասում․
«Այսօր ուզում եմ նորից քանդել իմ կյանքը»։
Վերադարձը տեղի է ունենում շատ ավելի նուրբ ձևով։
Այն սկսվում է խաղի նկատմամբ վերաբերմունքի փոփոխությունից։
«Հիմա ես հասկանում եմ մեխանիզմը», «Ես արդեն սովորել եմ ինձ վերահսկել», «Նախկինում խնդիրներ ունեի, հիմա ամեն ինչ այլ է», «Կարող եմ պարզապես նայել», «Շատ քիչ կդնեմ», «Մեկ անգամը ոչինչ չի փոխի»։
Այս փուլում մարդը դեռ կարող է համոզված լինել, որ որևէ սայթաքում չի տեղի ունենում։
Չէ՞ որ նա դեռ նույնիսկ չի խաղում։
Բայց տեղի է ունեցել մեկ այլ բան՝ փոխվել է ռիսկի ներքին գնահատականը։
Այն, ինչ նախկինում վտանգ էր թվում, սկսում է համեմատաբար անվնաս երևալ։
Եվ հենց սա կարող է դառնալ հին սցենարին վերադառնալու սկիզբը։
Երբ առաջանում է զգացում․ «Ես արդեն ապաքինվել եմ»
Հատկապես խոցելի կարող է լինել այն շրջանը, երբ մարդը սկսում է իրեն շատ լավ զգալ։
Նա նորից աշխատում է, գումար է հայտնվել, հարաբերությունները կայունացել են, ինքնագնահատականը վերականգնվել է, հարազատները դադարել են վերահսկել, ձգողականությունը վաղուց չի առաջացել։
Եվ աստիճանաբար ձևավորվում է եզրակացություն․
«Այսինքն՝ խնդիրը արդեն ավարտվել է»։
Բայց այն, որ այսօր խաղալու ցանկություն չկա, դեռ չի նշանակում, որ նախկին վարքային մեխանիզմը լիովին անհետացել է։
Ավելի շուտ մարդը սովորել է ապրել այնպես, որ այդ մեխանիզմը երկար ժամանակ չի գործարկվում։
Սա կարևոր տարբերություն է։
Երբեմն հենց լիակատար բարեկեցության զգացումն է նվազեցնում զգուշավորությունը։ Մարդը դադարում է նկատել այն իրավիճակները, որոնք նախկինում ռիսկային էր համարում։ Կարող է նորից սկսել դիտել սպորտային հեռարձակումներ, կարդալ գործակիցները, քննարկել խաղադրույքները, մտնել կազինոյի կայքեր կամ գտնվել խաղացող մարդկանց կողքին։
Յուրաքանչյուր առանձին քայլ անվնաս է թվում։
Բայց աստիճանաբար մարդու և նախկին վարքի միջև եղած հեռավորությունը կրճատվում է։
Ինչու է հիշողությունն այստեղ այդքան կարևոր
Հիշողությունը մեր կյանքի տեսագրությունը չէ։
Ժամանակի ընթացքում այն փոխվում է։ Որոշ իրադարձություններ ավելի քիչ վառ են դառնում, մյուսները նոր իմաստ են ստանում։
Սա տեղի է ունենում բոլոր մարդկանց հետ։
Հենց այդ պատճառով մի քանի տարի անց երբեմն կարողանում ենք հանգիստ խոսել այն իրադարձությունների մասին, որոնք ժամանակին անտանելի էին թվում։
Բայց կախվածության դեպքում այս բնական մեխանիզմն ունի նաև հակառակ կողմ։
Երբ հետևանքների մասին հուզական հիշողությունը թուլանում է, մարդուն ավելի հեշտ է դառնում անցյալի առանձին պահերը ռոմանտիկացնել։
Նա կարող է հիշել՝ ազարտը, սպասումը, շահումը, գիշերային խաղերը, ուժեղ հուզմունքը, ռիսկի զգացումը։
Եվ շատ ավելի վատ հիշել պարտությունից հետո հաջորդ առավոտվա վիճակը։
Այդ պատճառով վտանգը հենց ցավը մոռանալու կարողության մեջ չէ։
Խնդիրը սկսվում է այն ժամանակ, երբ ցավի հետ միասին մարդը սկսում է մոռանալ կանգ առնելու իր որոշման պատճառը։
Սայթաքումը սկսվում է ավելի շուտ, քան մարդը նորից խաղում է
Սա կախվածության հետ աշխատանքի կարևոր պահերից մեկն է։
Սայթաքումը միայն այն պահը չէ, երբ մարդը խաղադրույք է կատարել։
Դրան հաճախ նախորդում է որոշակի ներքին գործընթաց։
Սկզբում փոխվում է անցյալի նկատմամբ վերաբերմունքը, հետո նվազում է ռիսկի զգացումը, այնուհետև հայտնվում են արդարացումներ, դրանից հետո մարդը սկսում է մոտենալ նախկին տրիգերներին, և միայն հետո է տեղի ունենում հենց խաղը։
Այդ պատճառով օգտակար է ուշադրություն դարձնել ոչ միայն խաղալու ցանկությանը, այլ նաև խաղի վերաբերյալ սեփական մտքերի փոփոխությանը։
Օրինակ․ «Ես չափազանց էի դրամատիզացնում», «Հիմա հաստատ կկարողանամ վերահսկել», «Ինձ պարզապես հետաքրքիր է նայել», «Ուրիշները կարողանում են քիչ խաղալ, ուրեմն ես էլ կկարողանամ», «Ես արդեն բավական երկար ժամանակ չեմ խաղացել»։
Նման մտքերն ինքնին դեռ չեն նշանակում անխուսափելի սայթաքում։
Բայց դրանք պատճառ են կանգ առնելու և ուշադիր դիտելու, թե ինչ է տեղի ունենում։
Վերականգնումը մշտական վախի մեջ ապրել չէ
Կարևոր է չընկնել նաև մյուս ծայրահեղության մեջ։
Մարդը չպետք է ամբողջ կյանքը իրեն պահի պարտքերի, ամոթի և քանդված հարաբերությունների մասին հիշողություններով։
Վերականգնման նպատակը անցյալով իրեն մշտապես վախեցնելը չէ։
Ընդհակառակը՝ կյանքը պետք է աստիճանաբար լցվի այլ բաներով՝ հարաբերություններով, հետաքրքրություններով, աշխատանքով, հանգստով, մտերմությամբ, զարգացմամբ, խաղաղությամբ։
Բայց միաժամանակ կարևոր է պահպանել սեփական պատմության նկատմամբ իրատեսական վերաբերմունք։
Չդրամատիզացնել այն։
Եվ չնվազեցնել դրա նշանակությունը։
Կարելի է հանգիստ ընդունել․
«Հիմա ինձ մոտ ամեն ինչ լավ է։ Բայց պատճառներից մեկը, թե ինչու է ամեն ինչ լավ, այն է, որ ես այլևս չեմ խաղում»։
Սա լրիվ այլ դիրքորոշում է, քան․
«Քանի որ ինձ մոտ ամեն ինչ լավ է, նշանակում է՝ հիմա նորից կարող եմ խաղալ»։
Ինչն է օգնում պահպանել իրատեսական հայացքը
Օգտակար է ժամանակ առ ժամանակ վերադառնալ ոչ միայն նրան, թե ինչից է մարդը հրաժարվել, այլ նաև նրան, թե ինչ է փոխվել խաղից հրաժարվելուց հետո։
Ի՞նչ է վերադարձել կյանք, ի՞նչ է փոխվել հարաբերություններում, ի՞նչ է տեղի ունեցել ֆինանսների հետ, ինչպե՞ս է փոխվել հուզական վիճակը, ի՞նչ է հնարավոր դարձել շնորհիվ այն բանի, որ խաղը անհետացել է։
Երբեմն օգտակար է պահպանել ինքն իրեն ուղղված մի նամակ, որը գրվել է վերականգնման սկզբում։ Ոչ նրա համար, որ անընդհատ այն կարդալ, այլ որպեսզի անհրաժեշտ պահին հնարավոր լինի լսել հենց իրեն՝ այն մարդուն, ով դեռ լավ էր հիշում խաղի գինը։
Կարելի է նաև ժամանակ առ ժամանակ ինքն իրեն տալ պարզ հարց․
«Եթե խաղը նորից դառնա իմ կյանքի մի մասը, արդյո՞ք ես իսկապես պատրաստ եմ վտանգել այն, ինչ հիմա վերականգնել եմ»։
Գլխավորը՝ չմոռանալ, թե ինչու է հիմա լավ
Կախվածության ամենախորամանկ կողմերից մեկը միայն այն չէ, որ այն կարողանում է սպասել։
Այն կարող է օգտագործել մարդու հոգեբանության լիովին բնական հատկությունը՝ սովորելու կարողությունը։
Մենք սովորում ենք լավին։
Բայց աստիճանաբար սովորում ենք նաև նրան, ինչը ժամանակին ուժեղ ցավ էր պատճառում։
Եվ երբ ցավը դադարում է սուր լինել, երբեմն դրա հետ միասին նվազում է նաև զգուշավորությունը։
Այդ պատճառով վերականգնումը մշտական վախ չէ հնարավոր սայթաքումից։
Եվ ոչ էլ խաղալու ցանկության հետ անվերջ պայքար։
Դա այլ կյանք աստիճանաբար կառուցելու կարողությունն է՝ միաժամանակ թույլ չտալով ժամանակին ամբողջովին փոխել սեփական անցյալի իմաստը։
Որովհետև երբեմն մարդը սկսում է մտածել, որ կախվածությունն այդքան էլ լուրջ չէր, հենց այն պատճառով, որ վաղուց չի զգում դրա հետևանքները։
Իսկ չի զգում դրանք մեկ պարզ պատճառով․
նա դադարել է խաղալ։
Եթե նկատում եք, որ ժամանակի ընթացքում խաղի նկատմամբ վերաբերմունքը դառնում է ավելի քիչ զգուշավոր, իսկ անցյալի հետևանքները սկսում են այդքան էլ լուրջ չթվալ, գուցե արժե դրան ուշադրություն դարձնել։ Երբեմն մասնագետի հետ մի քանի զրույցը օգնում է ժամանակին նկատել մտածողության փոփոխությունները և թույլ չտալ, որ դրանք հասնեն նոր սայթաքման։
Հեղինակի մասին
Հրաչյա Բադալյանը, կախվածությունների ոլորտում մասնագիտացած հոգեբան է։ Աշխատում եմ խաղային կախվածության, համակախվածության և տագնապային վիճակների հետ։ Օգնում եմ կախվածություն ունեցող մարդկանց և նրանց հարազատներին կառուցել ավելի կայուն կյանք, վերականգնել անձնական պատասխանատվությունը և դուրս գալ սովորական կործանարար վարքային սցենարներից։
