Քիմիական կախվածություն․ ինչպես ճանաչել, հասկանալ և սկսել վերականգնումը

Ինչպես է ձևավորվում քիմիական կախվածությունը, ինչ նշաններով կարելի է այն ճանաչել և ինչ հոգեբանական մեխանիզմներ կարող են պահպանել այն։ Քիմիական կախվածությունը կարող է երկար ժամանակ աննկատ մնալ, հատկապես երբ մարդը շարունակում է աշխատել, պահպանել հարաբերությունները և արտաքինից գործունակ թվալ։ Այդ պատճառով կարևոր է գնահատել ոչ միայն տեսանելի հետևանքները, այլ նաև նյութի օգտագործման նկատմամբ վերահսկողության աստիճանը։

Երբ լսում ենք «կախվածություն» բառը, հաճախ պատկերացնում ենք ֆիլմերից մի տեսարան՝ մարդու, ով հասել է կյանքի ամենացածր կետին և կորցրել ամեն ինչ։ Բայց իրականությունը շատ ավելի բարդ է և շատ ավելի մոտ առօրյա կյանքին։

Կախվածությունը միայն ալկոհոլի կամ թմրամիջոցների մասին չէ։ Այն մեխանիզմի մասին է։ Այն մասին, թե ինչպես է մարդը սովորում հաղթահարել ցավը։ Եվ այն մասին, թե ինչպես կարող է տարիներ շարունակ չնկատել այդ ցավը։

Այս հոդվածում ես կպատմեմ կախվածության վերաբերյալ հիմնական մասնագիտական մոտեցումների մասին և այն մասին, թե ինչպես ժամանակին ճանաչել այն։

Ի՞նչ է քիմիական կախվածությունը

Քիմիական կախվածությունը վիճակ է, երբ մարդը չի կարողանում վերահսկել նյութի օգտագործումը՝ չնայած բացասական հետևանքներին։ Սա պարզապես «թույլ կամքի» հարց չէ։ Կախվածությունը կապված է ուղեղի աշխատանքի և մարդու վարքի փոփոխությունների հետ։

Բայց կարևոր է հասկանալ, որ կախվածությունը դատարկ տեղում չի առաջանում։ Շատ հաճախ դրա հետևում կան ցավ, դատարկություն, վախ, ներքին լարվածություն, սեփական անձի և սեփական զգացմունքների հետ կապի մեջ մնալու դժվարություն։

Ինչպե՞ս ճանաչել կախվածությունը

Կան բավական հստակ չափանիշներ, որոնք օգնում են տարբերել «հաճույքի համար» օգտագործումը քիմիական կախվածությունից։

1. Վերահսկողության կորուստ։ Մարդը նյութն օգտագործում է ավելի մեծ քանակությամբ կամ ավելի երկար, քան նախատեսել էր։

2. Տոլերանտություն։ Ժամանակի ընթացքում նույն ազդեցությանը հասնելու համար անհրաժեշտ է ավելի մեծ չափաբաժին։

3. Աբստինենտային համախտանիշ։ Երբ նյութը դադարում է օգտագործվել, կարող են առաջանալ ֆիզիկական և հոգեբանական հրաժարման ախտանիշներ։

4. Ուժեղ ցանկություն։ Նյութի օգտագործման մասին մտքերը սկսում են զգալի տեղ զբաղեցնել մարդու կյանքում։

5. Հետաքրքրությունների շրջանակի նեղացում։ Մարդը աստիճանաբար դադարում է զբաղվել այն բաներով, որոնք նախկինում հաճույք և բավարարվածություն էին տալիս։

6. Օգտագործման շարունակություն՝ չնայած հետևանքներին։ Առաջանում են առողջական, հարաբերությունների կամ աշխատանքի հետ կապված խնդիրներ, սակայն մարդը շարունակում է օգտագործել նյութը։

Օրինակ պրակտիկայից

Ինձ դիմեց մի տղամարդ, նրան պայմանականորեն անվանենք Սերգեյ։ Նա 42 տարեկան է, հաջողակ ձեռնարկատեր է, ունի ընտանիք, տուն և բիզնես։

Նա դիմեց հետևյալ խնդրով․

«Ես չեմ կարող դադարեցնել ալկոհոլ օգտագործելը։ Ամեն երեկո խմում եմ, բայց ինձ թվում է, որ ամեն ինչ վերահսկում եմ։ Աշխատանքում խնդիրներ չունեմ, բայց ընտանիքս դժգոհ է, և դրա պատճառով շատ կոնֆլիկտներ են առաջանում։ Ես չեմ հասկանում՝ ինչու պետք է ինչ-որ բան փոխեմ, բայց կինս պնդում է, որ սա կախվածություն է»։

Սա դասական օրինակ է այն իրավիճակի, երբ կախվածությունը դեռևս տեսանելի չէ հենց մարդուն, բայց արդեն նկատելի է շրջապատի համար։

Սերգեյը չէր խմում «մարդկանց մոտ»։ Նա խմում էր տանը՝ երեկոյան, «աշխատանքից հետո հանգստանալու համար»։ Բայց երբ փորձում էր չխմել, չէր կարողանում քնել, դառնում էր դյուրագրգիռ և բարկանում էր հարազատների վրա։

Երբեմն նա ստուգում էր ինքն իրեն․

«Կարո՞ղ եմ չխմել»։

Եվ տագնապով հասկանում էր, որ չի կարող։

Կախվածությունը միշտ չէ, որ նման է «կյանքի ամենացածր կետին հասնելուն»։ Երբեմն այն նման է հաջողակ մարդու կյանքին, ով պարզապես ամեն երեկո «թուլացնում է սթրեսը»։

Եվ հենց սա է հիմնական վտանգներից մեկը․ մարդը կարող է երկար ժամանակ չնկատել, թե ինչպես է կորցնում վերահսկողությունը, քանի որ արտաքինից ամեն ինչ դեռ «նորմալ» է թվում։

Կախվածությունը հասկանալու մոդելներ

Կախվածությունը բացատրելու մի քանի մոտեցումներ կան։ Դրանցից յուրաքանչյուրն առաջարկում է իր տեսանկյունը և կարող է օգնել ավելի լավ հասկանալ խնդիրը և դրա հետ աշխատանքը։

1. Բժշկական մոդել․ կախվածությունը որպես հիվանդություն

Այս մոդելի համաձայն՝ կախվածությունը դիտարկվում է որպես քրոնիկական խանգարում, որը, ի թիվս այլ գործոնների, կապված է ուղեղի աշխատանքի փոփոխությունների հետ։

Այս մոդելը բացատրում է նեյրոքիմիական գործընթացները, ժառանգական նախատրամադրվածությունը և կախվածության ձևավորմանը մասնակցող կենսաբանական մեխանիզմները։

2. Վարքային մոդել․ կախվածությունը որպես վարքային խանգարում

Այս մոտեցման մեջ շեշտը դրվում է այն մտքի վրա, որ կախված վարքը ձևավորվում և ամրապնդվում է կյանքի ընթացքում։

Մարդը աստիճանաբար «սովորում է» հաղթահարել սթրեսը, տագնապը, լարվածությունը կամ այլ տհաճ վիճակները նյութի օգտագործման միջոցով։ Ժամանակի ընթացքում այդ արձագանքման ձևը ամրապնդվում է և վերածվում կայուն վարքային մոդելի։

3. Չավարտված սեպարացիայի մոդել․ կախվածությունը որպես ներքին դատարկությունը լրացնելու փորձ

Այս մոդելի համաձայն՝ կախվածությունը կարող է կապված լինել ծնողների հետ չլուծված հարաբերությունների և հոգեբանական սեպարացիայի դժվարությունների հետ։

Եթե մարդը մանկության տարիներին բավարար չափով չի ստացել անվտանգ կապվածության, հուզական աջակցության և կայուն հարաբերությունների փորձ, մեծահասակ տարիքում նա կարող է փնտրել ներքին դատարկությունը լրացնելու տարբեր ձևեր։

Նյութերի օգտագործումը երբեմն դառնում է այդ ձևերից մեկը՝ ժամանակավորապես ստեղծելով թեթևության, լցվածության կամ անվտանգության զգացում։

4. Տրավմատիկ մոդել․ կախվածությունը որպես գոյատևելու միջոց

Այս մոտեցման շրջանակում կախվածությունը դիտարկվում է որպես տրավմատիկ փորձի հետ հաղթահարելու փորձ։

Մարդը կարող է նյութ օգտագործել՝ զգացմունքները խլացնելու, լարվածությունը նվազեցնելու, ցավոտ ապրումները «սառեցնելու» կամ ժամանակավորապես խուսափելու այն զգացողություններից, որոնք չափազանց դժվար է տանել։

Իմ մոտեցումը

Ես անկեղծորեն կարծում եմ, որ այս խնդրի նկատմամբ առանձնահատուկ խորությամբ կարող են մոտենալ այն մասնագետները, ովքեր կախվածությունը ճանաչում են ոչ միայն տեսականորեն, այլ նաև ներսից՝ անցել են կախվածության, ռեմիսիայի, սայթաքումների և վերականգնման ճանապարհով։

Նման փորձը կարող է տալ ըմբռնման այնպիսի խորություն, որը հնարավոր չէ ստանալ միայն դասագրքերից։

Ես գիտեմ, թե ինչ կարող է նշանակել մեկ շաբաթ առանց կախվածության։

Կախվածություն ունեցող մարդու համար դա կարող է լինել իսկական հաղթանակ։ Իսկ մեկի համար, ով երբևէ չի բախվել այս խնդրին, դա կարող է տարօրինակ թվալ․ «Ես կարող եմ ամիսներով չխմել»։

Բայց ընկալման այս տարբերությունը շատ կարևոր է կախվածության մեխանիզմը հասկանալու համար։

Ինչպես եմ ես աշխատում կախվածության հետ

Ես չեմ փորձում պարզապես «վերացնել» կախվածությունը։

Ես օգնում եմ մարդուն հասկանալ այն ցիկլը, որով կախվածությունը գործում է, և ուսումնասիրել, թե ինչ է կանգնած դրա հետևում։

Մենք ուսումնասիրում ենք՝ ինչն է գործարկում նյութի օգտագործումը, ինչ համոզմունքներ են պահպանում այս վարքային մոդելը, ինչ գործառույթ է կախվածությունը կատարում մարդու կյանքում, ինչ է մարդը ստանում նյութի օգտագործումից և ինչպես կարելի է աստիճանաբար այլ ձևերով լրացնել այն դատարկությունը, որը նախկինում լրացնում էր նյութը։

Ես չեմ վերցնում «հենակը», մինչև մարդու մոտ չի հայտնվում մեկ այլ բան, որի վրա նա իսկապես կարող է հենվել։

Կախվածությունը դատավճիռ չէ։

Այն ազդանշան է։

Ազդանշան այն մասին, որ մարդու ներսում կա մի տեղ, որը ուշադրության կարիք ունի։

Եվ երբ մարդը սկսում է դա նկատել, նա աստիճանաբար դադարում է ամբողջությամբ ենթարկվել կախվածությանը։

Նա սկսում է վերադարձնել ընտրելու կարողությունը։

Եվ սկսում է ընտրել ինքն իրեն։

Հեղինակի մասին

Հեղինակ՝ [Հեղինակի անունը և ազգանունը]

Յուլիա Նիկոլաենկոն կոգնիտիվ-վարքային հոգեբան է։ Աշխատում է քիմիական կախվածությունների, տագնապային և դեպրեսիվ վիճակների, ֆոբիաների, խուճապային նոպաների, օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարման և հուզական կարգավորման դժվարությունների հետ։ Իր աշխատանքում կիրառում է կառուցվածքային կոգնիտիվ-վարքային մոտեցում՝ օգնելով տեսնել կապը մտքերի, հուզական արձագանքների և սովորական վարքային ձևերի միջև։

Մասնագետի էջ՝-Յուլիա Նիկոլաենկո