Ինչու են տագնապը, զայրույթը, ամոթն ու լարվածությունը ստիպում հնարավորինս արագ թեթևանալ, և ինչպես է կարճատև թեթևացումը ամրապնդում խուսափումն ու իմպուլսիվ արձագանքները։
Երբեմն տագնապը, զայրույթը, ամոթը կամ ներքին լարվածությունը ընկալվում են ոչ թե պարզապես որպես տհաճ վիճակ, այլ որպես մի բան, որը պետք է անմիջապես դադարեցնել։
Առաջանում է ցանկություն շեղվել, հաստատում ստանալ մեկ ուրիշից, հեռանալ իրավիճակից, ինչ-որ բան գնել, սկսել վիճաբանել, բացել հեռախոսը, խաղադրույք կատարել՝ միայն թե չմնալ այն զգացման հետ, որը հենց հիմա կա ներսում։
Իմ աշխատանքում ես ուշադրություն եմ դարձնում ոչ միայն հենց զգացմանը, այլ նաև այն բանին, թե մարդն ինչ է անում դրա առաջացումից հետո առաջին մի քանի րոպեներին։ Հաճախ հենց այստեղ է ձևավորվում հուզական կարգավորման սովորական ձևը։
Ինչու է այդքան դժվար պարզապես մնալ տհաճ զգացման հետ
Ուժեղ հույզը հեշտ է ընկալել որպես ազդանշան․ «Ինձ հետ ինչ-որ վատ բան է կատարվում, պետք է շտապ ինչ-որ բան անել»։
Այդ պահին նպատակը դառնում է ոչ թե հասկանալ զգացումը, այլ հնարավորինս արագ ազատվել դրանից։
Խնդիրն այն է, որ արագ թեթևացում տվող շատ միջոցներ իսկապես աշխատում են, բայց միայն կարճ ժամանակով։ Խուսափումը նվազեցնում է տագնապը։ Ստուգումը մի քանի րոպե վստահություն է տալիս։ Վեճը կարող է լիցքաթափման զգացում ստեղծել։ Խաղը կամ մեկ այլ ուժեղ զբաղմունք ժամանակավորապես շեղում է ուշադրությունը։
Ուղեղը հիշում է կապը․ ինձ վատ էր — ես որոշակի գործողություն արեցի — ինձ ավելի լավ դարձավ։ Այդ պատճառով հաջորդ անգամ գործելու իմպուլսն ավելի արագ է առաջանում։
Այսպես մարդը աստիճանաբար սովորում է ոչ թե դիմանալ զգացմանը, այլ անմիջապես մարել այն։
Երբ թեթևացումը ամրապնդում է խնդիրը
Եթե մարդը տագնապի ժամանակ ամեն անգամ խուսափում է իրավիճակից, գրեթե չի ստանում այն փորձը, որ կարող էր ասել․ «Ես տագնապում էի, բայց մնացի իրավիճակում և տեսա, թե ինչ եղավ հետո»։
Եթե ամոթը մարդուն ստիպում է անմիջապես արդարանալ կամ անհետանալ, հնարավորություն չի առաջանում հանգիստ հասկանալու՝ իսկապես տեղի ունեցե՞լ է մի բան, որի համար պետք է պատասխանատվություն վերցնել։
Եթե լարվածությունը սովորաբար թուլացվում է խաղի միջոցով, ուղեղը ավելի ու ավելի ամուր է կապում անհարմարությունը արագ և ուժեղ խթան ստանալու անհրաժեշտության հետ։
Այստեղ կարևոր տարբերություն է առաջանում․ զգացումը հիմա նվազեցնելը նույնը չէ, ինչ սովորել դրա հետ վարվել։
Որքան հաճախ մարդը օգտագործում է միայն արագ թեթևացման տարբերակները, այնքան ավելի վտանգավոր կարող է սկսել թվալ հենց ինքը՝ հույզը։ Այլևս ոչ միայն իրավիճակն է տագնապ առաջացնում, այլ նաև միտքը․ «Ես չեմ դիմանա, եթե տագնապեմ»։ Ամոթը ոչ միայն ցավոտ է, այլ առաջանում է այն ցանկացած գնով չզգալու պահանջ։
Այսպես աստիճանաբար նեղանում է այն հուզական վիճակների շրջանակը, որոնք մարդը կարող է տանել։
Զգացումը դիմանալը չի նշանակում ամեն ինչ հանդուրժել
Երբեմն «մնացեք ձեր զգացումների հետ» խորհուրդը հնչում է այնպես, կարծես պետք է պասիվորեն հանդուրժել ցանկացած վիճակ։ Ես դա այլ կերպ եմ հասկանում։
Հույզը տեղեկատվություն է տալիս, բայց միշտ չէ, որ պահանջում է անմիջական գործողություն։
Զայրույթը կարող է ցույց տալ, որ կարևոր սահման է խախտվել, բայց դա չի նշանակում, որ պետք է անմիջապես կոնֆլիկտի մեջ մտնել։ Տագնապը կարող է զգուշացնել ռիսկի մասին, բայց ոչ յուրաքանչյուր տագնապային միտք է նշանակում իրական վտանգ։ Ամոթը կարող է ստիպել մտածել սեփական վարքի մասին, բայց պարտադիր չէ վերածվի եզրակացության՝ «Ինձ հետ ինչ-որ բան այն չէ»։
Զգացման և գործողության միջև փոքր դադարը հնարավորություն է տալիս նախ հասկանալ․ ի՞նչ է իրականում տեղի ունենում ինձ հետ։ Ի՞նչն առաջացրեց այս արձագանքը։ Կա՞ հիմա իրական խնդիր, որը պետք է լուծել, թե՞ ես առաջին հերթին փորձում եմ շտապ փոխել իմ ներքին վիճակը։
Խոսքը նրա մասին է, որ հույզը ավտոմատ կերպով չորոշի ձեր հաջորդ քայլը։
Ինչ կարող է օգտակար լինել սկսել նկատել
Կարելի է սկսել ոչ թե հույզերի դեմ պայքարից, այլ հաջորդականությունը նկատելուց։
Ո՞ր զգացումն է ինձ համար հատկապես դժվար տանելի։ Ի՞նչ եմ սովորաբար անում հենց դրա առաջացումից հետո։ Որքա՞ն արագ է դա թեթևացում տալիս։ Ի՞նչ է տեղի ունենում մեկ ժամ անց կամ հաջորդ օրը։ Իմ գործողությունը լուծե՞ց սկզբնական խնդիրը, թե՞ միայն կարճ ժամանակով փոխեց իմ վիճակը։
Օգտակար է նաև նկատել այն պահը, երբ առաջանում է միտքը․ «Ես պետք է հենց հիմա ազատվեմ դրանից»։
Երբեմն հենց այդ միտքն է ուժեղացնում ապրումը։ Տհաճ զգացումը վերածվում է արտակարգ իրավիճակի, թեև ինքնին կարող էր աստիճանաբար փոխվել։
Հուզական կարգավորումը չի նշանակում ապրել առանց տագնապի, զայրույթի, ամոթի կամ լարվածության։ Այս վիճակները կյանքի մի մասն են։
Ավելի կարևոր է մեկ այլ բան․ արդյոք մարդու մոտ ավելանո՞ւմ են դրանց հետ վարվելու եղանակները՝ բացի անմիջական խուսափումից, լիցքաթափումից կամ արագ թեթևացման որոնումից։
Երբ զգացման և սովորական արձագանքի միջև թեկուզ փոքր դադար է առաջանում, հայտնվում է նաև ընտրությունը․ պե՞տք է հիմա գործել, ո՞ր գործողությունն է իսկապես համապատասխանում իրավիճակին, և ի՞նչ կլինի, եթե չփորձեմ անմիջապես այնպես անել, որ տհաճ զգացումը վերանա։
Հեղինակի մասին
Հրաչյա Բադալյանը, կախվածությունների ոլորտում մասնագիտացած հոգեբան է։ Աշխատում եմ խաղային կախվածության, համակախվածության և տագնապային վիճակների հետ։ Օգնում եմ կախվածություն ունեցող մարդկանց և նրանց հարազատներին կառուցել ավելի կայուն կյանք, վերականգնել անձնական պատասխանատվությունը և դուրս գալ սովորական կործանարար վարքային սցենարներից։
