Ինչպես է մեծահասակի կախվածությունն ազդում երեխայի վրա և ինչու պատասխանատվությունը պետք է մնա մեծահասակների վրա։
Կախվածություն ունեցող ընտանիքի երեխաները հաճախ շատ վաղ են սովորում հարմարվել մեծահասակների վիճակին։
Երբ ընտանիքում կա կախվածություն, ուշադրության մեծ մասը սովորաբար կենտրոնանում է կախվածություն ունեցող մարդու վրա։ Արդյո՞ք նա կրկին խաղում է։ Օգտագործո՞ւմ է։ Որտե՞ղ է։ Ի՞նչ է կատարվում գումարի հետ։ Նոր խզում կամ վերադարձ կլինի՞։
Մյուս մեծահասակն էլ աստիճանաբար ներգրավվում է այս համակարգի մեջ՝ վերահսկում է, փրկում, համոզում, ստուգում և փորձում ընտանիքը պահել փլուզումից։ Իսկ կողքին երեխաներն են։
Նրանք հազվադեպ կարող են փոխել կատարվողը և հաճախ գրեթե չեն խոսում դրա մասին։ Բայց դա չի նշանակում, որ նրանք ոչինչ չեն նկատում։ Ավելի հաճախ նրանք պարզապես սովորում են հարմարվել։
Երեխան արագ սովորում է զգալ ընտանիքի մթնոլորտը։
Ընտանիքում, որտեղ մեծահասակի վարքը անկանխատեսելի է, երեխան դառնում է հատկապես ուշադիր։ Նա նկատում է ձայնի ինտոնացիան, դեմքի արտահայտությունը, ծնողների տրամադրությունը։ Երբեմն միայն դռան բացվելու ձայնից արդեն հասկանում է, թե ինչի սպասել։ Սովորում է, թե երբ կարելի է ինչ-որ բան խնդրել, իսկ երբ ավելի լավ է լռել։
Աստիճանաբար ձևավորվում են ներքին կանոններ՝ չվշտացնել, չսրել իրավիճակը, չխանգարել, լրացուցիչ խնդիրներ չստեղծել, չափազանց շատ ուշադրություն չպահանջել։
Երեխայի համար սա հարմարվելու միջոց է մի իրավիճակի, որի վրա նա չի կարող ազդել։
Բայց ժամանակի ընթացքում կարող է ձևավորվել ավելի խոր համոզմունք. «Իմ վիճակն այնքան կարևոր չէ, որքան մեծահասակի վիճակը»։
Երեխան նույնպես զգում է վախ, զայրույթ, վիրավորանք, ամոթ և շփոթվածություն։ Բայց եթե ընտանիքի ամբողջ ուշադրությունը մշտապես կենտրոնացած է կախվածություն ունեցող մարդու վրա, սեփական զգացմունքները ստիպված է հետին պլան մղել։
Այսպես երեխաները սովորում են լինել հարմար, ուժեղ և աննկատ։ Իսկ իրենց հասկանալ սովորում են շատ ավելի քիչ։ Ի՞նչ եմ ես ուզում։ Ի՞նչ է ինձ դուր գալիս։ Ի՞նչն ինձ համար ընդունելի չէ։ Կարո՞ղ եմ զայրանալ։ Կարո՞ղ եմ ինչ-որ բան խնդրել։ Կարո՞ղ եմ ընդհանրապես ուշադրության և հոգատարության կարիք ունենալ։
Երբ երեխան դառնում է «չափազանց մեծահասակ»
Երբեմն նման երեխաները շատ հասուն տպավորություն են թողնում։ Նրանք պատասխանատու են, լավ են սովորում, օգնում են տանը և փորձում խնդիրներ չստեղծել։ Մեծահասակները նույնիսկ կարող են հպարտանալ. «Ինչ ինքնուրույն երեխա է»։
Բայց երբեմն այս ինքնուրույնության հիմքում ոչ թե հասունությունն է, այլ անհրաժեշտությունը։ Երեխան զգում է, որ մեծահասակներն առանց այդ էլ բավական խնդիրներ ունեն, ուստի ինքն իրավունք չունի ևս մեկ խնդիր դառնալու։
Նա սկսում է միայնակ հաղթահարել նույնիսկ այն, ինչի հետ երեխան չպետք է միայնակ մնա։
Հատկապես դժվար է, երբ երեխային անմիջականորեն ներգրավում են կախվածության դեմ պայքարի մեջ. «Տես՝ հայրիկը նորից խաղո՞ւմ է», «Ասա ինձ, եթե մայրիկը նորից խմի», «Նրան փող մի տուր», «Հետևիր՝ ուր գնաց», «Խոսիր նրա հետ, գուցե քեզ լսի»։
Այդ պահին երեխային փոխանցվում է պատասխանատվություն, որը նրան չի պատկանում։ Նա դառնում է դիտորդ, վերահսկող, միջնորդ կամ մեծահասակին փրկող։
Բայց երեխան չպետք է պատասխանատու լինի ծնողի սթափության համար։ Չպետք է կանխի խզումը կամ վերադարձը կախված վարքին։ Չպետք է փրկի ընտանիքը։ Չպետք է ընտրի մեծահասակներից մեկի կողմը։ Եվ չպետք է դառնա սեփական հոր կամ մոր հոգեբանը։
Երեխաները հասկանում են ավելին, քան մեծահասակներին թվում է։
Երբեմն ծնողները փորձում են ամբողջությամբ թաքցնել կատարվողը՝ կարծելով, որ այդպես պաշտպանում են երեխային։ Բայց երեխան միևնույն է տեսնում է լարվածությունը, լսում վեճերը, նկատում անհետացող գումարը, զգում մյուս ծնողի անհանգստությունը և տեսնում մեծահասակի վարքի փոփոխությունները։
Եթե նրան ոչինչ չեն բացատրում, նա սկսում է ինքնուրույն բացատրություն գտնել։
Եվ երբեմն գալիս է վտանգավոր եզրակացությունների. «Գուցե սա իմ պատճառով է», «Եթե ես ինձ ավելի լավ պահեմ, ամեն ինչ կփոխվի», «Ես պետք է օգնեմ մայրիկին», «Ես պետք է հետևեմ հայրիկին», «Տանը կատարվողի մասին ոչ մեկին չի կարելի ասել»։
Այդ պատճառով լռությունը միշտ չէ, որ պաշտպանում է երեխային։ Երբեմն հանգիստ և հասկանալի բացատրությունն ավելի անվտանգ է։
Պետք չէ երեխային պատմել կախվածության, պարտքերի կամ մեծահասակների կոնֆլիկտների բոլոր մանրամասները։ Բայց նա պետք է իմանա ամենակարևորը. «Հայրիկն այժմ լուրջ խնդիր ունի, և դրանով զբաղվում են մեծահասակները», «Մայրիկը հիմա բուժում է ստանում», «Դու մեղավոր չես կատարվողի համար», «Դու չես կարող դա ուղղել», «Դու պարտավոր չես ոչ մեկին վերահսկել կամ փրկել», «Դու կարող ես ասել, եթե վախենում ես, զայրանում ես, վիրավորված ես կամ քեզ համար դժվար է»։
Ամենակարևոր միտքը շատ պարզ է. Դու կատարվողի պատճառը չես և այս խնդրի լուծումը նույնպես դու չես։
Պատասխանատվությունը պետք է վերադառնա մեծահասակներին։
Երբ ընտանիքում կախվածություն կա, երեխայի համար հատկապես կարևոր է, որ կողքին լինի գոնե մեկ մեծահասակ, որը կարողանում է մնալ մեծահասակ։
Ոչ կատարյալ։ Ոչ միշտ հանգիստ։ Ոչ այն մարդը, ով բոլոր հարցերի պատասխաններն ունի։
Այլ այն մարդը, ով կարող է ասել. «Սրանով ես եմ զբաղվում», «Դու պարտավոր չես ինձ փրկել», «Ես տեսնում եմ, որ քեզ համար դժվար է», «Այն, ինչ կատարվում է մեծահասակների միջև, քո պատասխանատվությունը չէ»։
Այս խոսքերը չեն վերացնում կախվածությունը և իրավիճակը հեշտ չեն դարձնում։ Բայց դրանք վերադարձնում են պատասխանատվությունը այնտեղ, որտեղ այն պետք է լինի՝ մեծահասակներին։
Եվ երեխային հնարավորություն են տալիս դադարել անընդհատ հետևել ընտանիքի վիճակին։
Երբ կախվածություն ունեցող մարդը սկսում է վերականգնվել։
Նույնիսկ եթե ծնողը դադարել է խաղալ, խմել կամ թմրամիջոցներ օգտագործել, երեխան պարտադիր չէ, որ անմիջապես իրեն ապահով զգա։
Նա կարող է շարունակել ուշադիր լսել ինտոնացիաները, հետևել ծնողի տրամադրությանը, վախենալ նոր վեճից և սպասել, որ հին իրավիճակը նորից կվերադառնա։
Վստահությունը չի վերականգնվում միայն «այժմ ամեն ինչ լավ կլինի» խոսքերով։ Այն վերականգնվում է կրկնվող փորձով։
Երբ մեծահասակը մնում է կանխատեսելի։ Կատարում է խոստումները։ Զգացմունքորեն ներկա է մնում։ Երեխային չի ներգրավում իր խնդիրների մեջ։ Հետաքրքրվում է նրա կյանքով։ Կարողանում է ընդունել նրա վախը, զայրույթը և անվստահությունը։
Այդ ժամանակ աստիճանաբար ձևավորվում է նոր փորձ. «Ես այլևս ստիպված չեմ մշտապես զգոն լինել»։
Միայն կախվածությունը դադարեցնելը բավարար չէ։
Երբեմն կախվածություն ունեցող մարդը սկսում է վերականգնվել, բայց ընտանիքը շարունակում է ապրել հին կանոններով։
Մեկ մեծահասակը շարունակում է վերահսկել մյուսին։ Տանը անընդհատ խոսում են հնարավոր խզման մասին։ Յուրաքանչյուր սխալ անհանգստություն է առաջացնում։ Երեխաները շարունակում են լսել պարտքերի, կասկածների և անցյալի մասին խոսակցությունները։
Ստացվում է, որ կախվածությունն ինքնին կարող է նահանջել, բայց դրա շուրջ ձևավորված մթնոլորտը մնում է։
Այդ պատճառով ընտանիքի վերականգնումը միայն խաղը կամ նյութերի օգտագործումը դադարեցնելը չէ։
Դա նաև նորմալ դերերի վերականգնումն է։
Մեծահասակները զբաղվում են մեծահասակների խնդիրներով։ Երեխաներն իրավունք են ստանում զբաղվել իրենց կյանքով։
Աղմկել։ Սխալվել։ Ուշադրություն խնդրել։ Զայրանալ։ Տխրել։ Չհասկանալ մեծահասակների կյանքի բոլոր բարդությունները։
Պարզապես երեխա լինել։
Ինչ է ստացվում վերջում։
Կախվածություն ունեցող ընտանիքում երեխաները չեն կարող վերահսկել կատարվողը։ Բայց նրանք շատ արագ սովորում են դրան հարմարվել։
Երբեմն այդ հարմարվողականության հետևանքները մնում են երկար տարիներ՝ հարմար լինելու սովորություն, կոնֆլիկտներից վախ, մշտական զգոնություն, չափազանց մեծ պատասխանատվություն, սեփական ցանկությունները հասկանալու դժվարություն և զգացում, որ նախ պետք է հոգ տանել բոլոր մյուսների մասին, իսկ հետո միայն՝ սեփական անձի։
Այդ պատճառով մեծահասակի պատասխանատվությունը միայն կախվածության խնդրով զբաղվելը չէ։ Կարևոր է նաև թույլ չտալ, որ երեխան դառնա այդ պայքարի մասնակիցը։
Երեխան պարտավոր չէ փրկել ընտանիքը։ Պարտավոր չէ վերահսկել կախվածություն ունեցող մարդուն։ Պարտավոր չէ ընտրել կողմ։ Եվ պարտավոր չէ ավելի ուժեղ լինել, քան թույլ է տալիս իր տարիքը։
Նրան կարևոր է իմանալ երկու բան։
Նա կատարվողի պատճառը չէ։
Եվ նա պարտավոր չէ լինել այս խնդրի լուծումը։
Երբ կողքին հայտնվում է մեծահասակ, ով իսկապես իր վրա է վերցնում պատասխանատվությունը, երեխան հնարավորություն է ստանում դադարել ապրել հույսի և վախի միջև և նորից պարզապես երեխա լինել։
Հեղինակի մասին
Հրաչյա Բադալյանը, կախվածությունների ոլորտում մասնագիտացած հոգեբան է։ Աշխատում եմ խաղային կախվածության, համակախվածության և տագնապային վիճակների հետ։ Օգնում եմ կախվածություն ունեցող մարդկանց և նրանց հարազատներին կառուցել ավելի կայուն կյանք, վերականգնել անձնական պատասխանատվությունը և դուրս գալ սովորական կործանարար վարքային սցենարներից։
