Եթե կախվածությունը հիվանդություն է, արդյո՞ք դա նշանակում է ընտրության լիակատար բացակայություն։ Ընտրության, հետևանքների, պատասխանատվության և ընտանեկան սահմանների մասին:
Վերջին շրջանում ես ավելի ու ավելի հաճախ եմ կախվածության մասին մտածում ոչ այնքան սովորական տեսանկյունից։ Հնարավոր է՝ իմ դիրքորոշման հետ կարելի է վիճել, և ես չեմ հավակնում վերջնական ճշմարտության։ Բայց ինձ համար մի կարևոր հարց կա․ եթե կախվածությունը հիվանդություն է, արդյո՞ք դա նշանակում է, որ մարդը լիովին զրկված է ընտրությունից։
«Արտոնություններ» բառը այստեղ դիտավորյալ սադրիչ է։ Ես նկատի չունեմ, որ կախվածություն ունեցող մարդու համար ավելի հեշտ է ապրել կամ որ հիվանդությունը նրան որևէ առավելություն է տալիս։ Խոսքը մի պարադոքսի մասին է․ կախվածության դեպքում մարդը դեռևս հնարավորություն ունի իր հաջորդ գործողությամբ անմիջականորեն ազդելու հիվանդության հաջորդ դրվագի վրա։
Եթե գործողության գինը լիներ անմիջական
Պատկերացնենք քաղցկեղով հիվանդ մարդու։ Նա ֆիզիկապես վատ է զգում, հիվանդությունը սպառնում է նրա կյանքին։ Այժմ մտցնենք անհնարին պայման․ եթե նա շարունակում է խաղալ, յուրաքանչյուր խաղադրույք անմիջապես մոտեցնում է նրան մահվանը, իսկ եթե ամբողջությամբ հրաժարվում է խաղից՝ հիվանդությունը նահանջում է, և նա առողջանում է։ Մարդը հստակ գիտի այս կանոնը և լիովին վստահ է արդյունքի վրա։
Ես համոզված եմ՝ նա խաղին չի մոտենա։ Այստեղ մի կողմ եմ թողնում ծայրահեղ վիճակները՝ ծանր հարբածությունը, փսիխոզը կամ արտահայտված կոգնիտիվ խանգարումները, երբ մարդը գրեթե ի վիճակի չէ գնահատել հետևանքները։ Խոսքը կախվածություն ունեցող այն մարդու մասին է, ով հասկանում է պայմանը, գիտակցում է վտանգը և կարող է գիտակցված գործել։
Սա քաղցկեղի և կախվածության բժշկական համեմատություն չէ, այլ մտավոր փորձ։ Այն ինձ անհրաժեշտ է՝ ստուգելու «կախված մարդը չի կարող կանգ առնել» արտահայտության բառացի իմաստը։ Եթե մեկ այլ, միանգամայն հստակ գնի դեպքում մարդը կարող է հրաժարվել գործողությունից, ուրեմն ընտրության բացարձակ անհնարինություն չկա։ Պարզապես փոխվել են ընտրության գինը և հետևանքների անխուսափելիությունը։
Քաղցկեղով հիվանդ մարդը չունի մի որոշում, որը երաշխավորված կերպով կկանգնեցնի ուռուցքը։ Նա կարող է բուժվել, բայց չի կարող մեկ ընտրությամբ դադարեցնել հիվանդությունը։ Իսկ խաղային կամ նյութերից կախվածության դեպքում հաջորդ դրվագը չի առաջանում առանց հենց մարդու գործողության՝ խաղադրույք կատարելու, ալկոհոլ գնելու կամ նյութ օգտագործելու։ Այդ գործողությունից հրաժարվելը միանգամից չի լուծում հոգեբանական, ընտանեկան և ֆինանսական խնդիրները և չի նշանակում ավտոմատ ապաքինում։ Բայց առանց այդ գործողության հաջորդ դրվագը չի տեղի ունենում։
Ինչու իրական կյանքում ընտրությունն այլ կերպ է կառուցված
Իրական կյանքում գինն այդքան միանշանակ չի երևում։ Հաճույքը, գրգռվածությունը, շահելու հույսը կամ թեթևացումը հասանելի են հիմա։ Հետևանքները գալիս են ավելի ուշ։ Դրանք ծանոթ են, բայց ընկալվում են որպես հնարավոր, ոչ թե անխուսափելի․ «Այս անգամ կկանգնեմ», «Հիմա արդեն վերահսկում եմ իրավիճակը», «Կկարողանամ հետ շահել կորցրածը»։
Կախվածությունն իսկապես փոխում է ընտրության պայմանները։ Այն ուժեղացնում է ցանկությունը, ինքնախաբեությունն ու անմիջական թեթևացման ձգտումը։ Բայց ընտրության վրա ազդեցությունը նույնը չէ, ինչ ընտրության լիակատար անհետացումը։
Սրան երբեմն ավելանում է նաև բացառիկության զգացումը։ Ոչ բոլորի մոտ և ոչ միշտ, բայց ես հանդիպում եմ մտածելակերպի, երբ մարդը գիտի, թե ուրիշների մոտ ինչով է ավարտվում խաղը, սակայն շարունակում է կարծել, որ իր դեպքում կանոններն այլ են լինելու։ Նա արդեն տեսել է սեփական հետևանքները, բայց մտածում է․ հիմա արդեն հասկացել եմ համակարգը, հիմա ժամանակին կկանգնեմ։
Երբեմն նման ինքնավստահության հետևում կարող են լինել ամոթը, վախը կամ սեփական անբավարարության զգացումը։ Բայց ինձ համար ավելի կարևոր է մեկ այլ բան․ քանի դեռ վտանգը մնում է «ուրիշների համար» կամ «երբևէ հետո», անմիջական ցանկությունը հեշտությամբ առավելություն է ստանում։
Երկրորդ «արտոնությունը» ստեղծում է ընտանիքը
Կա ևս մեկ պարադոքս։ Երբեմն հարազատները ակամայից հետևանքները դարձնում են ավելի ուշացած և ավելի քիչ անձնական։ Ծնողները փակում են պարտքերը, ամուսինը կամ կինը փող են տալիս, բացատրվում են հարազատների հետ, թաքցնում են խնդիրը, լուծում այն, ինչ առաջացել է խաղից կամ օգտագործումից հետո։
Ես հասկանում եմ, թե ինչու է դա տեղի ունենում։ Ընտանիքը փորձում է փրկել մարդուն և միաժամանակ պաշտպանել իրեն հերթական ճգնաժամից։ Բայց արդյունքը կարող է հակառակը լինել․ հաճույքը կամ թեթևացումը մարդն ստանում է ինքն ու անմիջապես, իսկ իր որոշման գնի մի մասը հետո վճարում է ուրիշ մեկը։
Ինձ համար սա համակախվածության առանցքային խնդիրներից մեկն է․ այն խզում է կապը արարքի և դրա հետևանքի միջև։ Ընտանեկան սահմաններն այդ կապը վերականգնում են։
Սա պատիժ չէ և ոչ էլ «հատակ» արհեստականորեն ստեղծելու փորձ։ Խոսքը մեծահասակ մարդուն իր որոշումների բնական հետևանքներից պաշտպանելը դադարեցնելու մասին է։ Երբ պարտքերն այլևս ավտոմատ չեն փակվում, սուտը չի ծածկվում, իսկ մարդու ստեղծած խնդիրները ուրիշները չեն լուծում, հետևանքները դառնում են ավելի կոնկրետ և ավելի մոտ հենց գործողությանը։
Հիվանդություն, որի դեպքում ընտրությունը պահպանվում է
Հետևաբար, ինձ համար հիմնական տարբերությունն այն է, որ ընտրությունը մնում է։ Քաղցկեղով հիվանդ մարդը կարող է բուժվել, կատարել բոլոր բժշկական ցուցումները և շատ ցանկանալ ապրել, բայց նա չունի մեկ որոշում, որը երաշխավորված կերպով կկանգնեցնի ուռուցքի զարգացումը։ Կախվածություն ունեցող մարդն էլ չի ընտրել իր հիվանդությունը, բայց հաջորդ դրվագից առաջ նրա մոտ դեռ մնում է ընտրություն՝ կատարել կախվածությունը շարունակող գործողությունը, թե հրաժարվել դրանից։
Մտավոր փորձը սա հատկապես հստակ է ցույց տալիս․ եթե հաջորդ խաղադրույքը անմիջապես և անխուսափելիորեն մոտեցներ մահը, մարդը կընտրեր չխաղալ։ Այսինքն՝ ընտրելու կարողությունը պահպանվում է, որքան էլ կախվածությունը դժվարացնի այդ ընտրությունը։
Հենց այս իմաստով էլ ես կախվածությունն անվանում եմ «արտոնություն» ունեցող հիվանդություն․ մարդը չի կարող մեկ որոշմամբ ինքն իրեն բուժել, բայց կարող է չանել այն հաջորդ քայլը, որը շարունակում է իր հիվանդությունը։
Ցավոք, շատ այլ հիվանդություններով տառապող մարդիկ նման հնարավորություն չունեն։
Հեղինակի մասին
Հրաչյա Բադալյանը, կախվածությունների ոլորտում մասնագիտացած հոգեբան է։ Աշխատում եմ խաղային կախվածության, համակախվածության և տագնապային վիճակների հետ։ Օգնում եմ կախվածություն ունեցող մարդկանց և նրանց հարազատներին կառուցել ավելի կայուն կյանք, վերականգնել անձնական պատասխանատվությունը և դուրս գալ սովորական կործանարար վարքային սցենարներից։
