Ինչպես հաջողության արտաքին նշանների կրկնօրինակումը կարող է փոխարինել իրական հմտություններին, պատասխանատվությանը և կյանքի պատճառահետևանքային կապերի ըմբռնմանը:
«Կարգո-կուլտ» տերմինը լայն տարածում ստացավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ Մելանեզիայի որոշ կղզիների բնակիչները հետևում էին զինվորականներին․ նրանք օդանավակայաններ էին կառուցում, ալեհավաքներ տեղադրում, հրամաններ տալիս, և դրանից հետո ժամանում էին բեռներով ինքնաթիռներ։
Երբ զինվորականները հեռացան, տեղացիները սկսեցին վերարտադրել իրենց տեսածը․ կառուցում էին թռիչքուղիների նմանակներ, փայտից պատրաստում ականջակալներ ու ալեհավաքներ, ձևացնում էին, թե կատարում են դիսպետչերների աշխատանքը։ Նրանք կրկնում էին գործընթացի արտաքին նշանները՝ չհասկանալով այն համակարգը, որի շնորհիվ ինքնաթիռներն իրականում ժամանում էին։
Այսօր կարգո-կուլտ կարելի է անվանել շատ ավելի լայն երևույթ՝ հաջողության արտաքին ձևի կրկնօրինակում՝ առանց հասկանալու, թե իրականում ինչն է ստեղծում այդ հաջողությունը։
Ինձ թվում է՝ հետխորհրդային տարածքում այս տրամաբանությունը հատկապես կենսունակ է եղել։
Երկար տարիներ մեծ նշանակություն ուներ ոչ միայն այն, թե մարդն իրականում ով է, այլ նաև այն, թե ինչպես է նա երևում շրջապատի աչքերում։ Ճիշտ պաշտոնը, դիպլոմը, կապերը, բնութագիրը, բնակարանը, հասարակական դիրքը՝ այս ամենը պետք է ինչ-որ բան ասեր մարդու մասին։
Խորհրդային Միության փլուզումից հետո ատրիբուտները փոխվեցին, բայց բուն սխեման շատ առումներով պահպանվեց։
Այսօր խորհրդանիշների մի համակարգին փոխարինել է մյուսը՝ թանկարժեք մեքենա, որոշակի բրենդներ, ռեստորաններ, ճանապարհորդություններ, գեղեցիկ Instagram, գործարարի, ներդրողի, հոգեբանի կամ պարզապես «հաջողության հասած» մարդու կարգավիճակ։
Խնդիրը սկսվում է այն ժամանակ, երբ հաջողության նշանները սկսում են շփոթել հաջողության պատճառների հետ։
Պարտադիր չէ լավ մասնագետ դառնալ․ բավական է մասնագետի տեսք ունենալ։
Պարտադիր չէ կարողանալ կառուցել հարաբերություններ․ բավական է ցուցադրել երջանիկ ընտանիք։
Պարտադիր չէ ֆինանսապես կայուն լինել․ բավական է ապահովված մարդու տպավորություն ստեղծել։
Նույնիսկ վարքաձևը սկսում է վերածվել ատրիբուտների հավաքածուի։ Մարդը գիտի, թե ինչպես պետք է երևա «հաջողակ» մարդը՝ ինչպես հագնվել, ինչպես խոսել, ինչ տոնով պատասխանել, ինչպես իրեն պահել, ինչպես քայլել, ինչպիսի վստահություն ցուցադրել։
Ստացվում է յուրատեսակ սոցիալական ներկայացում։
Եվ հենց այստեղ, իմ կարծիքով, խնդիր է առաջանում երիտասարդ սերնդի համար։
Երեխան հազվադեպ է պատրաստի դասախոսություն լսում այն մասին, թե ինչ է արժանապատիվ կյանքը։ Նա սովորում է՝ դիտելով։
Նա տեսնում է, թե մեծահասակներն ում են հարգում։ Ում են նախանձում։ Ում մասին են հիացմունքով խոսում։ Ինչ նշաններով են մարդուն համարում կայացած ու հաջողակ։
Այս մոդելը փոխանցում է ոչ միայն հասարակությունը։ Շատ հաճախ այն փոխանցում է ընտանիքը։
«Տես՝ նա արդեն մեքենա ունի»։
«Ահա մարդը տեղավորվել է կյանքում»։
«Նրանց տղան ապրի՝ լավ է վաստակում»։
«Իսկ մարդիկ ի՞նչ կասեն»։
Աստիճանաբար երիտասարդ մարդը յուրացնում է ոչ այնքան կյանքի պատճառահետևանքային կապերը, որքան դրա արտաքին խորհրդանիշները։
Նա գիտի, թե ինչ տեսք պետք է ունենա լավ կյանքը, բայց շատ ավելի վատ է հասկանում, թե ինչից է այն կառուցվում։
Իսկ այն սովորաբար կառուցվում է շատ ավելի քիչ տպավորիչ բաներից՝ սովորելու կարողությունից, անհաջողությունները տանելու կարողությունից, երկար աշխատելուց՝ առանց անմիջապես պարգև ստանալու, սեփական որոշումների համար պատասխանատվություն կրելուց, սխալներն ընդունելուց, հարաբերություններ կառուցելուց, սահմանափակումներին դիմանալուց, փողը տնօրինելուց և երբեմն ցանկալիից հրաժարվելու կարողությունից։
Այս ամենը վատ է հարմար ցուցադրելու համար։ Դրանք գրեթե անհնար է ցույց տալ Instagram-ում։
Եվ այստեղ կարգո-կուլտը դադարում է պարզապես սոցիալական տարօրինակություն լինելուց և վերածվում է հոգեբանական խնդրի։
Եթե մարդը երկար ժամանակ կառուցում է ոչ թե կյանքը, այլ դրա արտաքին դեկորացիան, վաղ թե ուշ առաջանում է խզում պատկերի և իրականության միջև։
Կարելի է վստահություն ցուցադրել, բայց դա չի ստեղծում մասնագիտական կարողություն։
Կարելի է թանկարժեք մեքենա գնել, բայց դա չի ստեղծում ֆինանսական կայունություն։
Կարելի է ցուցադրել երջանիկ հարաբերություններ, բայց դա չի ստեղծում մտերմություն։
Կարելի է տասնյակ սերտիֆիկատներ հավաքել, բայց դա մարդուն մասնագետ չի դարձնում։
Եվ որքան ավելի շատ ուժ է ծախսվում այդ պատկերը պահպանելու վրա, այնքան ավելի ցավոտ է դառնում իրականության հետ բախումը։
Հատկապես եթե ինքնագնահատականն արդեն կախված է այդ պատկերից։
Այդ դեպքում փողի, կարգավիճակի, հարաբերությունների, աշխատանքի կամ ճանաչման կորուստն ընկալվում է ոչ թե որպես կոնկրետ խնդիր, որը պետք է լուծել, այլ որպես սեփական անձի մասին պատկերացման փլուզում։
Եվ այստեղ առաջանում է ևս մեկ վտանգ։
Այդ պատկերը պահպանելու համար մարդը ստիպված է իր կյանքի պատճառահետևանքային կապերն ավելի ու ավելի քիչ նկատել։
Ինչո՞ւ ես նորից պարտքերի մեջ եմ։
Ինչո՞ւ են հարաբերություններս քայքայվում։
Ինչո՞ւ մասնագիտորեն չեմ զարգանում։
Ինչո՞ւ նույն խնդիրները նորից ու նորից կրկնվում են։
Շատ ավելի հեշտ է արտաքին բացատրություն գտնել՝ մեղավոր են ծնողները, զուգընկերը, ղեկավարը, պետությունը, անարդար հասարակությունը, վատ մարդիկ, հնարավորությունների պակասը։
Իհարկե, արտաքին հանգամանքներն իսկապես ազդում են մեր կյանքի վրա։ Բայց եթե մարդը սկզբունքորեն ինքն իրեն դուրս է բերում այդ պատճառահետևանքային շղթայից, վերանում է որևէ բան փոխելու հնարավորությունը։
Որովհետև փոփոխությունները չեն սկսվում ճիշտ դեկորացիայից։
Դրանք սկսվում են հասկանալուց, թե իմ որ գործողություններն են ստեղծում այն արդյունքը, որն ես ստանում եմ։
Հնարավոր է՝ հենց սա է հատկապես կարևոր սովորեցնել երիտասարդներին՝ տարբերակել բարեկեցության նշաններն ու բարեկեցության պատճառները։
Թանկարժեք մեքենան՝ նշան է։
Մասնագիտական կարողությունը՝ պատճառ։
Ընտանիքի գեղեցիկ լուսանկարները՝ նշան են։
Պայմանավորվելու, սահմանները հարգելու և կոնֆլիկտներին դիմանալու կարողությունը՝ պատճառ։
Ցուցադրական ինքնավստահությունը՝ նշան է։
Սեփական որոշումների համար պատասխանատվություն կրելու կարողությունը՝ պատճառ։
Որովհետև կարելի է շատ ճշգրիտ վերարտադրել ձևը։
Բայց իրական ինքնաթիռը միևնույն է չի ժամանի միայն այն պատճառով, որ մենք փայտից ռադիոաշտարակ ենք կառուցել։
Հեղինակի մասին
Հրաչյա Բադալյանը, կախվածությունների ոլորտում մասնագիտացած հոգեբան է։ Աշխատում եմ խաղային կախվածության, համակախվածության և տագնապային վիճակների հետ։ Օգնում եմ կախվածություն ունեցող մարդկանց և նրանց հարազատներին կառուցել ավելի կայուն կյանք, վերականգնել անձնական պատասխանատվությունը և դուրս գալ սովորական կործանարար վարքային սցենարներից։
