Ինչպես են ստուգումներն ու մշտական վերահսկողությունը կարճ ժամանակով նվազեցնում տագնապը, բայց աստիճանաբար անորոշությունը դարձնում ավելի դժվար տանելի։
Մի քանի խաբեությունից, պարտքերից կամ խաղին վերադառնալու դեպքերից հետո հարազատի համար կարող է շատ դժվար լինել պարզապես սպասել և հավատալ խոսքերին։ Առաջանում է ցանկություն ստուգել հեռախոսը, բանկային գործարքները, ճշտել՝ որտեղ է մարդը եղել, նորից զանգահարել կամ կրկին հարց տալ մի բանի մասին, որի պատասխանը կարծես արդեն ստացվել է։
Ստուգելուց հետո իսկապես կարող է ավելի հանգիստ դառնալ։ Որոշ ժամանակով։
Կախվածություն ունեցող մարդկանց ընտանիքների հետ աշխատանքում կարևոր է նկատել հենց այս պահը։ Վերահսկողությունը պահպանվում է ոչ միայն այն բանի վախից, թե ինչ կարող է տեղի ունենալ։ Այն ամրապնդվում է նաև այն պատճառով, որ արագ նվազեցնում է հենց հարազատի տագնապը։
Ինչու է ստուգելուց հետո ավելի թեթև դառնում
Պատկերացնենք պարզ իրավիճակ։ Մարդը ուշանում է և չի պատասխանում հաղորդագրությանը։ Հարազատի մոտ միտք է առաջանում․ «Իսկ եթե նա նորից խաղո՞ւմ է»։ Լարվածությունն աճում է։ Որքան երկար է անորոշությունը պահպանվում, այնքան ավելի ուժեղ է ինչ-որ բան անելու ցանկությունը։
Կարելի է մի քանի անգամ զանգահարել, ստուգել գումարների շարժը, սկսել հաստատումներ փնտրել։ Եթե ոչ մի կասկածելի բան չի հայտնաբերվում, գալիս է թեթևացում․ ամեն ինչ կարգին է։
Եվ հոգեբանությունը հիշում է այս հաջորդականությունը․
տագնապ → ստուգում → թեթևացում
Հաջորդ անգամ ստուգելու ցանկությունն ավելի արագ է առաջանում։ Պարտադիր չէ, որ վտանգն ավելի մեծ լինի։ Պարզապես արդեն կա տհաճ վիճակը արագ նվազեցնելու ծանոթ միջոց։
Այսպես ձևավորվում է շրջան․ տագնապը առաջացնում է վերահսկողություն, վերահսկողությունը կարճ ժամանակով հանգստացնում է, իսկ այդ թեթևացումը ամրապնդում է համոզմունքը՝ «եթե չստուգեմ, չեմ կարողանա հանգստանալ»։
Աստիճանաբար ստուգելը դադարում է միայն կարևոր տեղեկություն ստանալու միջոց լինելուց։ Այն դառնում է սեփական տագնապը կարգավորելու միջոց։
Ինչու է անորոշությանը դիմանալը գնալով ավելի դժվար դառնում
Կախվածության կողքին ապրելուց հետո զգոնությունը հասկանալի է։ Եթե ցավոտ իրադարձություններ արդեն անսպասելիորեն տեղի են ունեցել, բնական է ցանկանալ հաջորդ ռիսկը նախապես նկատել։
Բայց որքան հաճախ է տագնապը նվազում ստուգելու միջոցով, այնքան քիչ փորձ է մնում անորոշության մեջ մնալու և տեսնելու, որ այն ինքնին տանելի է։
Ավելի ու ավելի շատ պատճառներ են հայտնվում համոզվելու համար․ որտե՞ղ է նա հիմա, ինչո՞ւ երկար չի պատասխանում, ինչո՞ւ փոխվեց ձայնի տոնը, որտե՞ղ ծախսվեց այդ գումարը, ինչո՞ւ այսօր ուրիշ կերպ է իրեն պահում։
Մեկ հարցի պատասխանը միայն կարճ ժամանակով է հանգստացնում, որովհետև խնդիրը արդեն միայն կոնկրետ հարցը չէ։ Առաջանում է լիակատար որոշակիություն ստանալու կարիք, իսկ դա հնարավոր չէ ապահովել։
Ավելին՝ յուրաքանչյուր նոր ստուգում կարող է բարձրացնել զգայունությունը հաջորդ կասկածի նկատմամբ։ Այն, ինչը նախկինում նույնիսկ ուշադրություն չէր գրավի, հիմա կարող է ընկալվել որպես հնարավոր վտանգի ազդանշան։
Ստացվում է պարադոքս․ մարդը վերահսկում է, որպեսզի ավելի քիչ տագնապի, բայց ժամանակի ընթացքում վերահսկելու կարիքն ինքն է տագնապը դարձնում ավելի հաճախակի։
Վերահսկողությո՞ւն, թե՞ անհրաժեշտ պաշտպանություն
Այս տարբերակումը հատկապես կարևոր է այն դեպքերում, երբ կախվածությունը ազդել է ընտանեկան ֆինանսների և անվտանգության վրա։
Ամեն ստուգում չէ, որ ավելորդ վերահսկողություն է։ Եթե կան ընդհանուր հաշիվներ, պարտքեր, ընտանեկան միջոցներին հասանելիություն կամ իրական ֆինանսական ռիսկեր, ընտանիքին կարող են անհրաժեշտ լինել թափանցիկ ֆինանսական կանոններ և պաշտպանության կոնկրետ միջոցներ։
Հարցը ավելի շատ գործողության գործառույթի մեջ է։
Մի բան է նախապես որոշել, թե ով ունի հասանելիություն ընդհանուր գումարներին, սահմանել հստակ ֆինանսական պայմանավորվածություններ կամ պաշտպանել այն միջոցները, որոնցով չի կարելի ռիսկի դիմել։
Մեկ այլ բան է տասը րոպե անց կրկին բացել բանկային հավելվածը միայն այն պատճառով, որ տագնապը վերադարձել է։
Առաջին դեպքում գործողությունն ուղղված է կոնկրետ ռիսկի և ունի հստակ նպատակ։ Երկրորդ դեպքում հիմնական նպատակը անմիջապես ավելի հանգիստ զգալն է։
Այստեղ օգտակար հարց կարող է լինել․ «Եթե հիմա ստուգեմ, կստանա՞մ տեղեկություն, որն իսկապես կփոխի իմ գործողությունները, թե՞ ինձ նախ և առաջ պետք է մի քանի րոպեով ազատվել տագնապից»։
Սա միշտ չէ, որ հեշտ է տարբերել, հատկապես երկարատև անվստահությունից հետո։ Բայց հենց այս տարբերությունը նկատելը արդեն օգնում է տեսնել սովորական մեխանիզմը։
Ինչ կարելի է սկսել նկատել ինքներդ ձեր մեջ
Պարտադիր չէ անմիջապես արգելել ինքներդ ձեզ ստուգել։ Խիստ արգելքը կարող է միայն ավելացնել լարվածությունը։ Սկզբում ավելի օգտակար է տեսնել սեփական գործողությունների հաջորդականությունը։
Ի՞նչ տեղի ունեցավ անմիջապես ստուգելու ցանկությունից առաջ։ Ի՞նչ միտք առաջացավ։ Որքա՞ն ուժեղ էր տագնապը։ Ի՞նչ արեցի ես։ Որքա՞ն ժամանակ ինձ ավելի թեթև դարձավ։ Որքա՞ն անց նորից ցանկություն առաջացավ համոզվելու, որ ամեն ինչ կարգին է։
Կարելի է նկատել նաև մեկ այլ բան․ ինչ է տեղի ունենում, եթե անմիջապես չարձագանքել տագնապին։ Այն միայն շարունակո՞ւմ է աճել, թե՞ որոշ ժամանակ անց ինքն իրեն փոխվում է։ Կա՞ իրական վտանգի նշան, թե՞ հիմա հատկապես դժվար է դիմանալ լիակատար վստահության բացակայությանը։
Խոսքը իրական ռիսկերը անտեսելու կամ ինքներդ ձեզ ստիպելով վստահելու մասին չէ։
Կախվածության փորձից հետո զգուշությունը կարող է լիովին հիմնավորված լինել։
Խնդիրը ուրիշ է՝ աստիճանաբար տարբերակել ընտանիքի պաշտպանությունը այն գործողություններից, որոնց միջոցով հարազատը ամեն անգամ փորձում է շտապ հանգստացնել հենց ինքն իրեն։
Երբ այս մեխանիզմը տեսանելի է դառնում, ընտրություն է առաջանում։ Ոչ թե «վերահսկել ամեն ինչ» և «աչքերը փակել» տարբերակների միջև, այլ անհրաժեշտ գործողության և ավտոմատ ստուգման միջև, որը հիմա թեթևացում է բերում, բայց հաջորդ անորոշությունը դարձնում է ավելի դժվար տանելի։
Հեղինակի մասին
Հրաչյա Բադալյանը, կախվածությունների ոլորտում մասնագիտացած հոգեբան է։ Աշխատում եմ խաղային կախվածության, համակախվածության և տագնապային վիճակների հետ։ Օգնում եմ կախվածություն ունեցող մարդկանց և նրանց հարազատներին կառուցել ավելի կայուն կյանք, վերականգնել անձնական պատասխանատվությունը և դուրս գալ սովորական կործանարար վարքային սցենարներից։
