Ինչպես ճանաչել համակախված վարքային օրինաչափությունները և հասկանալ, թե ինչու մարդը աստիճանաբար կորցնում է կապը սեփական կարիքների հետ:
Տարիների ընթացքում, աշխատելով այն ընտանիքների հետ, որտեղ կա կախվածություն, ես կրկին ու կրկին տեսնում եմ նույն պատկերը։ Գալիս է կախվածություն ունեցող մարդու կինը և ասում․ «Օգնեք նրան»։ Գալիս է մայրը և ասում․ «Փրկեք իմ որդուն»։ Նրանք խոսում են նրա մասին՝ նրա հիվանդության, սայթաքումների, խնդիրների մասին։ Եվ գրեթե երբեք՝ իրենց մասին։
Հետո, մի քանի հանդիպումից հետո, երբ ես մեղմորեն հարցնում եմ․ «Իսկ դուք ինչպե՞ս եք։ Ի՞նչ է կատարվում ձեզ հետ», մարդը լռում է։ Եվ հաճախ երկար ժամանակ անց առաջին անգամ մտածում է․ «Իսկ ի՞նչ է կատարվում ինձ հետ։ Չգիտեմ։ Վաղուց այդ մասին չեմ մտածել»։
Հենց սա էլ հաճախ դառնում է համակախվածության թեմայի մուտքը։ Եվ դրա ամենահստակ նկարագրություններից մեկը տվել է Մելոդի Բիթին՝ մի կին, որն ինքն է անցել այդ ճանապարհով և 1986 թվականին ձևակերպել է 14 բնութագիր, որոնց միջոցով մարդը կարող է ճանաչել իրեն։
Եկեք դիտարկենք դրանք ոչ թե որպես ախտորոշումների ցանկ, այլ որպես հայելի։ Կյանքից վերցված օրինակներով։ Ինքներդ ձեզ ուղղված հարցերով։
Ի՞նչ է համակախվածությունը ըստ Մելոդի Բիթիի
Իր Codependent No More գրքում Բիթին համակախված մարդուն նկարագրում էր որպես մեկին, ով թույլ է տալիս, որ մեկ ուրիշի վարքը ազդի իր վրա, և տարված է այդ վարքը վերահսկելու ցանկությամբ։
Կարևոր է հասկանալ, որ այն ամենից շատ բան, ինչը մենք անվանում ենք համակախված վարք, ինքնին կարող է լիովին բնական լինել։ Բոլորս էլ երբեմն չափից շատ բան ենք անում, քիչ ենք ուշադրություն դարձնում սեփական զգացմունքներին կամ չափից ավելի ենք ներգրավվում մեզ համար կարևոր մարդկանց խնդիրների մեջ։ Խնդիրը սկսվում է այն ժամանակ, երբ սա դառնում է ապրելու մշտական ձև։
1. Հոգատարություն ուրիշների նկատմամբ՝ սեփական անձի հաշվին
Խորհրդատվության ժամանակ մի կին պատմում է․ ամուսինը խմում է, իսկ ինքը չի քնում և սպասում է նրան։ Ընթրիք է պատրաստում, թեև նա կարող է ընդհանրապես տուն չգալ։ Հեռախոսը պահում է ձեռքում։ Երբ հարցնում եմ․ «Իսկ դուք կերե՞լ եք», դադար է։ «Չեմ հիշում։ Կարծես՝ ոչ»։
Համակախված մարդիկ հաճախ իրենց պատասխանատու են զգում ուրիշների զգացմունքների, մտքերի և ճակատագրի համար։ Նրանց ձգում է օգնել, նույնիսկ երբ ոչ ոք դրա մասին չի խնդրել։ Նրանք նախապես կռահում են ուրիշների կարիքները, բայց հետո զարմանում և վիրավորվում են, երբ իրենց հետ նույն կերպ չեն վարվում։ Հաճախ ասում են «այո», երբ իրականում ուզում են ասել «ոչ»։
2. Ցածր ինքնարժեքի զգացում
Մի կին պաշտոնի բարձրացում է ստանում։ Առաջին արձագանքը ոչ թե ուրախությունն է, այլ վախը․ «Նրանք սխալվել են։ Ես չեմ կարողանա։ Հիմա բոլորը կհասկանան, որ ես ոչինչ չեմ կարողանում»։ Նա ոչ մեկին չի պատմում այդ մտքերի մասին։
Համակախված մարդիկ հաճախ մեծացել են դիսֆունկցիոնալ ընտանիքներում։ Նրանց համար դժվար է ընդունել հաճոյախոսությունները։ Նրանք կարող են մեղքի զգացում ունենալ, երբ հոգ են տանում իրենց մասին, և ուժեղ վախենալ սխալվելուց։
3. Զգացմունքների և մտքերի ճնշում
Մի տղամարդ բարկացած է կնոջ վրա, բայց ոչինչ չի ասում։ Ժպտում է և ասում․ «Ամեն ինչ նորմալ է»։ Ներսում, սակայն, լարվածությունը կուտակվում է։ Մեկ ամիս անց նա պայթում է չլվացած բաժակի պատճառով։ Կինը զարմացած է․ «Որտեղի՞ց այսքան զայրույթ»։
Համակախված մարդիկ հաճախ ճնշում են իրենց զգացմունքները, որովհետև վախենում են՝ զայրույթից, վիրավորանքից, դատապարտումից։ Նրանք կարող են չվստահել իրենք իրենց՝ սեփական որոշումներին, զգացմունքներին և ինտուիցիային։
4. Մտասևեռվածություն
Մայրը գիշերը չի քնում։ Մտածում է որդու մասին, որը չի պատասխանում զանգերին։ Պատկերացնում է ամենավատը՝ գերդոզավորում, ոստիկանություն, դիահերձարան։ Առավոտյան պարզվում է, որ նա պարզապես քնած էր։ Իսկ մայրը հազիվ է հիշում, թե ինքն անձամբ վերջին անգամ երբ է նորմալ քնել։
Համակախված մարդիկ կարող են կորցնել քունը ուրիշի խնդիրների պատճառով։ Նրանց մտքերը մշտապես զբաղված են մյուս մարդով՝ ինչ է անում, ինչ է զգում, ինչ կարող է տեղի ունենալ հետո։
5. Վերահսկողություն
Կինը ստուգում է ամուսնու հեռախոսը, մինչ նա լոգարանում է։ Ապացույցներ է փնտրում։ Ոչինչ չի գտնում։ Բայց չի հանգստանում։ Վաղը նորից կստուգի։
Համակախված մարդիկ հաճախ վախենում են կորցնել մարդկանց և իրավիճակների նկատմամբ վերահսկողությունը։ Նրանք կարող են փորձել վերահսկել անօգնականության, մեղքի զգացման, վեճերի, սպառնալիքների, խորհուրդների կամ մանիպուլյացիաների միջոցով։ Վերջում կամ չեն հասնում իրենց նպատակին, կամ առաջացնում են զայրույթ, և հետո սկսում են զգալ, որ արդեն իրենք են հայտնվել իրադարձությունների վերահսկողության տակ։
6. Խնդիրների ժխտում
Մի կին ընկերուհուն ասում է․ «Մեզ մոտ ամեն ինչ լավ է»։ Ամուսինը խմում է։ Նա թաքցնում է շշերը, որպեսզի ոչ ոք չտեսնի։ Ուզում է հավատալ, որ եթե խնդրի մասին չխոսեն, ապա գուցե այն կարծես գոյություն չունի։
Համակախված մարդիկ կարող են անտեսել խնդիրները և ապրել այնպես, կարծես դրանք չկան։ Նրանք այնքան զբաղված են, որ ժամանակ չեն թողնում կանգ առնելու և հասկանալու, թե իրականում ինչ է կատարվում։ Նրանք խաբում են իրենք իրենց, իսկ հետո զարմանում են, թե ինչու են զգում, կարծես խելագարվում են։
7. Երջանկությունը փնտրել ուրիշների մեջ
Մի կին տարիներով ապրում է զուգընկերոջ հետ, որը նվաստացնում է իրեն։ Ասում է․ «Բայց ես նրան սիրում եմ։ Նա միշտ այսպիսին չէ»։ Նա սպասում է, որ տղամարդը կփոխվի, և միայն դրանից հետո ինքն էլ վերջապես երջանիկ կլինի։
Համակախված մարդիկ երբեմն հավասարության նշան են դնում սիրո և տառապանքի միջև։ Նրանք մնում են հարաբերությունների մեջ, որոնք ցավ են պատճառում, և վախենում են մենակ մնալ։
8. Մեղադրանքներ, սպառնալիքներ, աղաչանքներ
Թմրամիջոցներից կախված որդու մայրը ասում է․ «Եթե չդադարես՝ քեզ տնից դուրս կհանեմ»։ Հետո․ «Խնդրում եմ, ես աղաչում եմ»։ Հետո․ «Եթե գնաս վերականգնողական կենտրոն, քեզ մեքենա կգնեմ»։ Ոչինչ չի աշխատում։ Նա հուսահատված է։
Համակախված մարդիկ կարող են տարբեր միջոցներով փորձել ազդել մյուսի վրա՝ մեղադրել, սպառնալ, ճնշել, աղաչել, կաշառել, խորհուրդներ տալ, ներողություն խնդրել։ Այս ամենի հիմքում հաճախ մեկ բան է՝ սեփական անզորությունը տանելու դժվարությունը։
9. Չվստահել ինքդ քեզ
Մի կին չի կարող որոշել, թե ինչ պատրաստել ընթրիքին։ Զանգահարում է ամուսնուն, մորը, ընկերուհուն։ Վախենում է սխալվել։
Համակախված մարդիկ հաճախ չեն վստահում սեփական զգացմունքներին և որոշումներին։ Նրանք մշտապես ուրիշներից հաստատում են փնտրում։ Նրանց համար դժվար է հասկանալ, թե ինչն է ճիշտ, իսկ ինչը՝ ոչ, եթե կողքին չկա մեկը, ով կասի, թե ինչպես պետք է վարվել։
10. Զայրույթի վախ
Մի տղամարդ երբեք չի բարձրացնում ձայնը։ Խուսափում է հարաբերությունները պարզելուց։ Փակվում է իր մեջ։ Կինը չի հասկանում՝ ինչ է կատարվում։
Համակախված մարդիկ կարող են վախենալ ինչպես սեփական, այնպես էլ ուրիշների զայրույթից։ Նրանք ճնշում են այն իրենց մեջ և նույնը սպասում ուրիշներից։ Նրանց համար հաճախ դժվար է զայրույթն արտահայտել ուղիղ և կառուցողական ձևով։
11. Խնդիրներ ինտիմ կյանքում
Մի կին չի ուզում սեռական մտերմություն, բայց ոչինչ չի ասում։ Համբերում է։ Մտածում է․ «Սա իմ պարտքն է»։ Հաճույք չի ստանում։ Հետո շրջվում է դեպի պատը։
Սեռական հարաբերություններում համակախված մարդիկ կրկին կարող են ամբողջությամբ կենտրոնանալ մյուսի վրա։ Նրանք կարող են ստիպել իրենց սեռական հարաբերություն ունենալ, անտեսել սեփական ցանկություններն ու կարիքները և աստիճանաբար կուտակել զայրույթ կամ նույնիսկ ատելություն զուգընկերոջ նկատմամբ։
12. Կոշտ վերաբերմունք և բռնություն
Մի կին մնում է ամուսնու հետ, որը ծեծում է իրեն։ Ասում է․ «Նա միշտ այսպիսին չէ։ Երբեմն բարի է։ Նա կփոխվի»։
Համակախված մարդիկ կարող են մնալ հարաբերությունների մեջ, որտեղ կա կոշտ վերաբերմունք և բռնություն։ Ոմանց մոտ կարող են առաջանալ ինքնասպանության մասին մտքեր, սննդային վարքի խանգարումներ կամ ներքին ծանր լարվածությանը դիմանալու այլ վտանգավոր ձևեր։
13. Կախվածություն ուրիշներից
Մի կին չի կարող միայնակ լինել։ Ամուսնալուծությունից հետո անմիջապես նոր հարաբերություն է սկսում։ Կարծես չգիտի, թե ով է ինքը, եթե կողքին տղամարդ չկա։
Համակախված մարդկանց հաճախ անհրաժեշտ են ուրիշները, որպեսզի իրենք իրենց լավ զգան։ Առանց հարաբերությունների լինելը կարող է անտանելի թվալ։ Նրանք վախենում են լքված լինելուց և միայնությունը կարող են ընկալել որպես սպառնալիք։
14. Խնդիրներ մտերմության հետ
Մի տղամարդ կնոջը չի պատմում իր վախերի մասին։ Չի ցույց տալիս թուլությունը։ Վախենում է, որ կինը կդադարի իրեն հարգել։
Համակախված մարդկանց համար կարող է դժվար լինել կառուցել բաց, ազնիվ և հուզականորեն մտերիմ հարաբերություններ։ Նրանց համար դժվար է խոսել սեփական կարիքների մասին և խոցելի լինել։
Ինչո՞ւ է սա տեղի ունենում
Բիթին կարծում էր, որ համակախվածությունը ձևավորվում է այն բանի հետևանքով, թե ինչպես են մեզ վրա ազդել ուրիշ մարդիկ և մեր անցյալի փորձը։ Դիսֆունկցիոնալ ընտանիքներում երեխաները կարող են յուրացնել չարտահայտված կանոններ․ «Մի զգա», «Մի խոսիր խնդիրների մասին», «Մի եղիր ինքդ քեզ նման՝ հարմար եղիր», «Մի եղիր եսասեր՝ հոգ տար ուրիշների մասին և մոռացիր քեզ»։
Ժամանակի ընթացքում այս կանոնները դառնում են ներքին համոզմունքներ։ Երեխան մեծանում է այնպիսի մտքերով, ինչպիսիք են․ «Ես արժանի չեմ սիրո», «Ես լավ բաների արժանի չեմ»։
Եվ արդեն մեծահասակ տարիքում մարդը կարող է շարունակել ապրել նույն կանոններով՝ նույնիսկ չնկատելով, թե որքան ուժեղ են դրանք ազդում իր հարաբերությունների, ընտրությունների և սեփական անձի նկատմամբ վերաբերմունքի վրա։
Ինչ եմ ես տեսնում իմ պրակտիկայում
Ամենից հաճախ առաջին հանդիպման ժամանակ մարդը չի խոսում իր մասին։ Նա խոսում է նրա մասին։ Կախվածություն ունեցող մարդու մասին։ Նրա հիվանդության, սայթաքումների, խոստումների մասին։
Իմ խնդիրն է մեղմորեն վերադարձնել ուշադրությունը մարդուն ինքն իրեն։ Ոչ միանգամից։ Աստիճանաբար։ Հարցերի միջոցով․ «Իսկ դուք ի՞նչ զգացիք», «Իսկ դուք ի՞նչ էիք ուզում», «Ի՞նչ էր կատարվում ձեր մարմնում, երբ դա տեղի էր ունենում»։
Եվ հենց այստեղ էլ սկսվում է իրական աշխատանքը։
Ոչ կախվածություն ունեցող մարդու հետ։
Ինքներդ ձեզ հետ։
Եզրակացություն
Բիթիի 14 բնութագրերը ախտորոշում չեն։ Դրանք հայելի են։ Հնարավորություն՝ ազնվորեն նայելու ինքներդ ձեզ և նկատելու այն, ինչը երկար ժամանակ կարող էր մնալ անտեսված։
Բիթին գրել է, որ մենք պարտավոր չենք կատարյալ լինել։ Մենք կարող ենք պարզապես լինել այնպիսին, ինչպիսին կանք։
Համակախվածությունը դատավճիռ չէ։ Դա վարքային օրինաչափություն է, որը կարող է փոխվել։ Առաջին քայլը այն նկատելն է։ Երկրորդը՝ սկսել վերադարձնել ինքներդ ձեզ։
Եթե այս տեքստում ճանաչեցիք ինքներդ ձեզ, դուք մենակ չեք։ Եվ սա այն խնդիրներից է, որոնց հետ կարելի է աշխատել։
Հեղինակի մասին
Իրինա Վալերիևնա Մեդվեդը — ընտանեկան հոգեբան է՝ մեծ գործնական փորձով։ Աշխատում է ամուսինների միջև կոնֆլիկտների, ծնող-երեխա հարաբերությունների դժվարությունների, ընտանեկան ճգնաժամերի և հարազատի կախվածության հետ կապված խնդիրների հետ։ Օգնում է ոչ միայն լուծել ընթացիկ կոնֆլիկտները, այլ նաև հասկանալ այն պատճառները, որոնք տարիներ շարունակ կարող են պահպանել լարվածությունը ընտանիքում՝ նպաստելով ավելի առողջ և կայուն հարաբերությունների ձևավորմանը։
Մասնագետի էջէ: Իրինա Վալերիևնա Մեդվեդ
