Ինչպես ճանաչել համակախված հարաբերությունները, վերականգնել սահմանները և աստիճանաբար վերադարձնել սեփական կյանքը
Համակախվածություն կարող է ձևավորվել այն ժամանակ, երբ մարդու ուշադրությունը, զգացմունքներն ու առօրյա կյանքը աստիճանաբար կենտրոնանում են մեկ այլ մարդու խնդիրների շուրջ։ Այդ դեպքում սեփական կարիքներն ու սահմանները հաճախ մղվում են երկրորդ պլան։
Երբևէ զգացե՞լ եք, որ ձեր կյանքն ամբողջությամբ պտտվում է մեկ ուրիշ մարդու շուրջ։ Որ դուք անընդհատ մտածում եք՝ ինչ տրամադրություն ունի նա, ինչ է հիմա անում, արդյոք որևէ բան չի պատահել։ Որ ձեր սեփական ցանկությունները, ծրագրերն ու զգացմունքները ինչ-որ տեղ հեռու են մղվել՝ երկրորդ պլան։
Եթե այս նկարագրության մեջ ճանաչեցիք ինքներդ ձեզ, մի շտապեք ինքներդ ձեզ ախտորոշել։ Համակախվածությունը դատավճիռ չէ և թուլության նշան չէ։ Սա արձագանք է, որը կարող է ձևավորվել այն մարդու կողքին, ում վարքը դուք չեք կարող վերահսկել։ Եվ դրա հետ հնարավոր է աշխատել։
Այս հոդվածում կքննարկենք, թե ինչ է համակախվածությունը, որտեղից է առաջացել այս տերմինը և ինչպես հասկանալ, որ ձեր հոգատարությունը հարազատի նկատմամբ դարձել է թակարդ՝ երկուսիդ համար։
Ինչպե՞ս է առաջացել «համակախվածություն» տերմինը
Գիտե՞ք՝ որտեղից է առաջացել այս բառը։ Ինքնօգնության խմբերից։
1960–70-ական թվականներին ԱՄՆ-ում ալկոհոլային կախվածություն ունեցող մարդկանց կանայք և երեխաները, մասնակցելով աջակցության խմբերի, նկատեցին մի տարօրինակ բան․ խմող մարդու կողքին կյանքը նույնպես դառնում էր անկառավարելի։ Նրանք իրենց նույնքան կորած էին զգում, որքան կախվածություն ունեցող մարդը։ Միայն թե նա պայքարում էր ալկոհոլի դեմ, իսկ նրանք՝ մեղքի, ամոթի անվերջ զգացման և ամեն ինչ վերահսկելու ցանկության դեմ։
1986 թվականին ստեղծվեց «Անանուն համակախվածներ» համայնքը՝ Co-Dependents Anonymous (CoDA)։ Դրա անդամներն ընդունում էին իրենց անզորությունը ոչ թե ալկոհոլի, այլ մեկ այլ մարդու նկատմամբ։
Տարօրինակ է հնչում, չէ՞։ Բայց իմաստը պարզ էր․ ապրել կախվածություն ունեցող մարդու կողքին և մշտապես հարմարվել նրա հիվանդությանը՝ նույնպես թակարդ է, որից անհրաժեշտ է դուրս գալ։
Սկզբում այս տերմինը հիմնականում կիրառվում էր ալկոհոլային կախվածություն ունեցող մարդկանց ընտանիքների նկատմամբ։ Սակայն ժամանակի ընթացքում պարզ դարձավ, որ հարաբերությունների նմանատիպ մոդելներ կարող են առաջանալ նաև այն մարդու կողքին, ում վարքը դառնում է անկառավարելի՝ թմրամիջոցային կամ խաղային կախվածության, սննդային վարքի խանգարումների դեպքում, ինչպես նաև հուզականորեն անկայուն մարդու հետ հարաբերություններում։
Ի՞նչ է համակախվածությունը՝ պարզ բառերով
Եկեք պատկերացնենք։
Դուք նստած եք ինքնաթիռում։ Բորտուղեկցորդն ասում է․ «Սկզբում թթվածնային դիմակը դրեք ձեր վրա, հետո՝ երեխայի»։
Մենք բոլորս գիտենք այս կանոնը։ Բայց կյանքում հաճախ հակառակն ենք անում․ սկզբում փորձում ենք փրկել ուրիշին, իսկ ինքներս մնում ենք առանց օդի։
Համակախվածությունն այն է, երբ դուք անընդհատ ձեր թթվածնային դիմակը տալիս եք մեկ ուրիշին։ Եվ աստիճանաբար դադարում եք նկատել, որ ինքներդ արդեն խեղդվում եք։
Առողջ հարաբերություններում մենք բոլորս որոշ չափով կախված ենք միմյանցից, և դա նորմալ է։ Նորածինը չի կարող գոյատևել առանց մեծահասակի խնամքի։ Մեծահասակներն էլ կարիք ունեն մտերիմների, աջակցության, կապվածության և ջերմության։ Նման փոխկախվածությունը մտերիմ հարաբերությունների բնական մասն է։
Խնդիրը սկսվում է այն ժամանակ, երբ հոգատարությունն աստիճանաբար վերածվում է մոլուցքի։ Երբ ձեր մտքերն ու զգացմունքներն ամբողջությամբ կլանված են մեկ այլ մարդու կողմից։ Երբ դադարում եք տարբերել՝ որտեղ է նրա պատասխանատվությունը, իսկ որտեղ՝ ձերը։ Երբ ձեզ մեղավոր եք զգում, եթե չեք փրկում, չեք վերահսկում և չեք լուծում նրա խնդիրները։
Ինչպե՞ս է սա դրսևորվում կյանքում
Պատկերացրեք մի կնոջ, որին պայմանականորեն կանվանենք Մարինա։ Նրա ամուսինը՝ Սերգեյը, ժամանակ առ ժամանակ շատ է խմում։
Մարինան ամեն օր ստուգում է, թե քանի շիշ է մնացել տանը։ Նա թաքցնում է գումարը, որպեսզի ամուսինը չկարողանա ալկոհոլ գնել։ Զանգահարում է նրա աշխատանքավայր՝ համոզվելու համար, որ նա չի խմում։ Գիշերը արթնանում է՝ ստուգելու, թե արդյոք նա շնչում է։ Ներողություն է խնդրում հարևաններից, ընկերներից և հարազատներից։ Ամուսնու ղեկավարին ստում է, թե նա գրիպ ունի։ Իր վրա է վերցնում նրա պարտքերը։
Թվում է՝ նա հոգ է տանում, չէ՞։ Նա փորձում է պահպանել ընտանիքը, անհանգստանում է ամուսնու համար, սիրում է նրան։
Բայց իրականում նրա որոշ գործողություններ օգնում են ամուսնու հիվանդությանը շարունակվել։ Նա թույլ չի տալիս նրան բախվել սեփական վարքի հետևանքներին։ Փրկում է նրան իրականությունից և դրանով իսկ զրկում է տեղի ունեցողի ամբողջ լրջությունը տեսնելու հնարավորությունից։
Իսկ ի՞նչ է կատարվում հենց Մարինայի հետ։
Նա դադարել է հանդիպել ընկերուհիների հետ՝ ամաչում է։ Թողել է իր հետաքրքրությունները՝ ժամանակ չունի։ Հեռացել է սիրելի աշխատանքից՝ պետք է վերահսկի ամուսնուն։ Վատ է քնում, վատ է սնվում, անընդհատ գլխացավեր ունի, առաջացել են շնչառության և ճնշման հետ կապված խնդիրներ։
Նա աստիճանաբար կորցրել է ինքն իրեն։
Նրա կյանքն այլևս իրենը չէ․ այն պատկանում է ամուսնու հիվանդությանը։
Կամ մեկ այլ պատմություն։
Ելենան 25-ամյա թմրամիջոցային կախվածություն ունեցող որդու մայր է։ Նա անընդհատ գումար է տալիս որդուն, որովհետև հակառակ դեպքում նա «կկորչի»։ Վճարում է նրա պարտքերը, թաքցնում պարտք պահանջողներից, փրկում գերդոզավորումներից հետո։ Աղաչում է նրան գնալ վերականգնողական կենտրոն, իսկ երբ նա հրաժարվում է՝ լացում է, սպառնում, բայց շարունակում է գումար տալ։
Նա տարիներ շարունակ կրկնում է այս շրջանը։
Ամեն անգամ հույս ունի, որ «այս անգամ նա ամեն ինչ հասկացավ»։ Եվ ամեն անգամ կրկին հիասթափվում է։
Միևնույն ժամանակ Ելենան գրեթե չի նկատում, որ իր սեփական առողջությունը քայքայվում է։ Չի նկատում նաև, որ իր դուստրը՝ ընտանիքի կրտսեր երեխան, մեծացել է «Ես կարևոր չեմ» զգացումով, որովհետև մոր ամբողջ ուշադրությունը մշտապես կլանված է եղել եղբոր խնդիրներով։
Ինչպե՞ս հասկանալ, որ դուք համակախված հարաբերությունների մեջ եք
Ինքներդ ձեզ մի քանի հարց տվեք․ արդյո՞ք դուք անընդհատ մտածում եք՝ ինչ է անում մյուս մարդը, ինչ է նրա հետ կատարվում և ինչ տրամադրություն ունի, արդյո՞ք մեղավոր եք զգում, երբ զբաղվում եք ձեր գործերով, ոչ թե նրա խնդիրներով, արդյո՞ք ձեր վրա եք վերցնում նրա զգացմունքների և վարքի պատասխանատվությունը, վախենո՞ւմ եք նրան ճշմարտությունն ասել, որովհետև նա կարող է վիրավորվել կամ զայրանալ, փորձո՞ւմ եք վերահսկել նրան՝ ստուգելով, հետևելով, համոզելով կամ սպառնալով, մշտապես հոգնա՞ծ եք՝ պարզապես կյանքից, և արդյո՞ք այլևս չգիտեք՝ ինքներդ ինչ եք ուզում, որտեղ կցանկանայիք լինել, ում հետ և ինչով զբաղվել։
Եթե այս հարցերից թեկուզ մի քանիսին պատասխանել եք «այո», հնարավոր է՝ ձեր հարաբերություններում իսկապես ձևավորվել են համակախված վարքային մոդելներ։
Սա ամոթալի չէ։ Եվ չի նշանակում, որ դուք վատ մարդ եք։
Սա նշանակում է, որ դուք շատ երկար փորձել եք պահել վերահսկողության տակ այն, ինչ իրականում չեք կարող վերահսկել։ Եվ դա աստիճանաբար հյուծել է ձեզ։
Ինչո՞ւ է դա տեղի ունենում
Համակախվածությունը հազվադեպ է առաջանում դատարկ տեղում։
Հաճախ դրա արմատները կարելի է գտնել մանկության մեջ՝ ընտանիքում, որտեղ մարդը սովորել է լինել «հարմար» և սեփական ցանկություններ չունենալ, որտեղ ուրիշների մասին հոգ տանելը դարձել է սեր ստանալու քիչ միջոցներից մեկը, որտեղ կոնֆլիկտները լուծվել են մեղքի զգացման, ճնշման կամ վերահսկողության միջոցով։
Դուք մեծացել եք, բայց հին սցենարները կարող էին պահպանվել։
Եվ այժմ կարող եք անգիտակցաբար ընտրել այնպիսի հարաբերություններ, որտեղ կրկին հնարավորություն կա խաղալ ծանոթ դերը՝ հոգ տանել, փրկել, վերահսկել, լինել անփոխարինելի։
Սա ձեր մեղքը չէ։
Դուք պարզապես հարաբերությունների այլ մոդելներ չէիք ճանաչում։ Հնարավոր է՝ ձեր կողքին իսկապես այլ օրինակներ չեն եղել։
Բայց այժմ՝ մեծահասակ կյանքում, դա արդեն դառնում է ձեր պատասխանատվությունը։
Որովհետև քանի դեռ դուք անընդհատ փրկում եք ուրիշներին, ինքներդ ձեզ չեք տալիս սեփական կյանք ունենալու հնարավորություն, իսկ մյուս մարդուն՝ իրականությանը բախվելու և ինչ-որ բան փոխելու անհրաժեշտությունը զգալու հնարավորություն։
Ի՞նչ է տեղի ունենում, եթե ոչինչ չփոխել
Համակախվածությունը պարզապես «բնավորության առանձնահատկություն» չէ։ Սա վարքի և հարաբերությունների կայուն մոդել է, որը ժամանակի ընթացքում կարող է քայքայել թե՛ ձեզ, թե՛ նրան, ում փորձում եք փրկել։
Դուք կորցնում եք ինքներդ ձեզ՝ ձեր ցանկությունները, զգացմունքները, ծրագրերը, հետաքրքրություններն ու առողջությունը։ Դուք ուրիշներին սովորեցնում եք, որ կարող եք լինել «անսահման ռեսուրս», և աստիճանաբար նրանք դադարում են նկատել ու հարգել ձեր սահմանները։ Դուք հիվանդության համար ստեղծում եք «տաք լոգանքի» պայմաններ՝ վերացնում եք հետևանքները, մաքրում խոչընդոտները և թույլ չեք տալիս մարդուն ամբողջությամբ զգալ, որ իր վարքը քանդում է իր կյանքն ու հարաբերությունները։ Դուք կարող եք այս սցենարը փոխանցել ձեր երեխաներին․ նրանք մեծանում են՝ տեսնելով հարաբերությունների այս մոդելը, և հետագայում իրենք կարող են դառնալ փրկողներ կամ փնտրել մեկին, ով կփրկի իրենց։ Դուք ապրում եք ուրիշի կյանքով, իսկ ձեր սեփական կյանքն աստիճանաբար անցնում է ձեր կողքով։
Ի՞նչ կարելի է փորձել արդեն այսօր
1. Սկսեք նկատել
Պարզապես նկատեք այն պահերը, երբ հերթական անգամ ձեր փոխարեն մտածում եք մեկ այլ մարդու մասին։ Երբ փրկում եք՝ փոխարենը թույլ տալու, որ նա բախվի հետևանքներին։ Երբ մեղավոր եք զգում, թեև դրա համար օբյեկտիվ պատճառ չկա։
Նկատեք և մի դատեք ինքներդ ձեզ։
Առաջին փուլում կարևոր է գոնե սկսել տեսնել սեփական սովորական սցենարը։
2. Վերադարձրեք ձեզ դադար վերցնելու իրավունքը
Դուք իրավունք ունեք զանգին անմիջապես չպատասխանելու։
Իրավունք ունեք հրաժարվել ուրիշի խնդիրը լուծելուց։
Իրավունք ունեք ասել․ «Հիմա չեմ կարող»։
Իրավունք ունեք հոգնած, նյարդայնացած կամ տխուր լինելու և չբացատրելու՝ ինչու։
Ձեր զգացմունքներն ու կարիքները պակաս կարևոր չեն դառնում միայն այն պատճառով, որ ձեր կողքին ինչ-որ մեկի համար դժվար է։
3. Հարցրեք ինքներդ ձեզ․ «Իսկ ե՞ս ինչ եմ ուզում»
Պարզ է հնչում, բայց տարիներ շարունակ համակախված հարաբերություններում ապրող շատ մարդիկ իսկապես չեն կարողանում պատասխանել այս հարցին։
Սկսեք փոքր բաներից․ «Ի՞նչ եմ ուզում ուտել ընթրիքին», «Ո՞ւր եմ ուզում գնալ հանգստյան օրերին», «Ինչի՞ մասին եմ ուզում խոսել», «Ո՞ւմ հետ եմ ուզում հանդիպել», «Ինչո՞վ կցանկանայի զբաղվել այսօր»։
Սկզբում այս հարցերը կարող են անսովոր թվալ։ Բայց աստիճանաբար դուք սկսում եք վերադարձնել ձեր սեփական կյանքը։
4. Դադարեք անընդհատ լուծել ուրիշների խնդիրները
Սա, թերևս, ամենադժվարն է։
Բայց եթե ամեն անգամ փրկում եք մարդուն իր վարքի հետևանքներից, նրա համար շատ ավելի դժվար է սովորել պատասխանատվություն կրել սեփական կյանքի համար։
Թույլ տալ մեկ ուրիշին բախվել իր որոշումների հետևանքներին՝ չի նշանակում լքել նրան կամ դադարել սիրել։
Երբեմն դա նշանակում է դադարել նրա փոխարեն անել այն, ինչ նա կարող է և պարտավոր է անել ինքնուրույն։
Սա դաժանություն չէ։ Երբեմն հենց իրականության հետ հանդիպումն է դառնում ինչ-որ բան իսկապես փոխելու ցանկության առաջացման առաջին պայմանը։
Ե՞րբ արժե դիմել հոգեբանի
Եթե զգում եք, որ ձեր կյանքը դուրս է եկել վերահսկողությունից։
Եթե մշտապես տագնապ եք զգում, մեղքի կամ ամոթի զգացում ունեք։
Եթե չեք կարող կանգ առնել փրկելու և վերահսկելու ձեր ձգտման մեջ։
Եթե հոգնել եք այն բանից, որ ձեր ամբողջ կյանքը պտտվում է մեկ ուրիշ մարդու շուրջ։
Եթե այլևս չեք հասկանում՝ ինքներդ ինչ եք ուզում։
Համակախվածության հետ աշխատանքը նրա մասին չէ, որ դուք պետք է «եսասեր» դառնաք։
Այն նրա մասին է, որ պետք է վերադարձնեք ինքներդ ձեզ։
Սահմանների, ինքնարժեքի և սեփական կյանքի իրավունքի մասին։
Երբեմն դա միայնակ անելը շատ դժվար է, որովհետև ներքին քննադատը նորից ու նորից կարող է ասել․ «Դու վատն ես», «Դու նրան լքում ես», «Դու պարտավոր ես օգնել», «Իսկ եթե նրա հետ ինչ-որ բան պատահի՞»։
Հենց այդ պատճառով հոգեբանի օգնությունը կարող է կարևոր լինել․ կողքից նայող մարդն օգնում է տեսնել սովորական սցենարները, առանձնացնել մեկ մարդու պատասխանատվությունը մյուսի պատասխանատվությունից և աստիճանաբար սովորել կառուցել հարաբերություններ, որտեղ տեղ կա ոչ միայն մյուսի, այլ նաև ձեզ համար։
Եզրակացություն
Համակախվածությունը դատավճիռ չէ։
Սա պատմություն է, որը կարելի է վերաշարադրել։
Սա դեր է, որը կարելի է դադարել խաղալ։
Սա օդ է, որը կարելի է վերադարձնել ինքներդ ձեզ։
Դուք պարտավոր չեք փրկել բոլորին։ Պարտավոր չեք լինել իդեալական մայր, կին կամ դուստր։ Դուք իրավունք ունեք սեփական կյանքի, սեփական ցանկությունների և սեփական սահմանների։
Սա եսասիրություն չէ։
Սա վերադարձ է դեպի ինքներդ ձեզ։
Եթե ձեր կյանքում կա մարդ, ում վարքը չեք կարող վերահսկել, կարևոր է հիշել․ դուք իսկապես չեք կարող նրան փոխել նրա փոխարեն։
Բայց կարող եք փոխել ձեր սեփական վարքը, ձեր սահմանները և ձեր վերաբերմունքը տեղի ունեցողի նկատմամբ։
Եվ հենց սա է ձեր իշխանության սահմաններում։
Սկսեք ձեզանից։
Հեղինակի մասին
Իրինա Վալերիևնա Մեդվեդը — ընտանեկան հոգեբան է՝ մեծ գործնական փորձով։ Աշխատում է ամուսինների միջև կոնֆլիկտների, ծնող-երեխա հարաբերությունների դժվարությունների, ընտանեկան ճգնաժամերի և հարազատի կախվածության հետ կապված խնդիրների հետ։ Օգնում է ոչ միայն լուծել ընթացիկ կոնֆլիկտները, այլ նաև հասկանալ այն պատճառները, որոնք տարիներ շարունակ կարող են պահպանել լարվածությունը ընտանիքում՝ նպաստելով ավելի առողջ և կայուն հարաբերությունների ձևավորմանը։
Մասնագետի էջէ: Իրինա Վալերիևնա Մեդվեդ
