Ինչու են նաև հարազատները ստիպված փոխվել
Մենք շատ ենք խոսում այն մասին, թե ինչպես է կախվածությունը փոխում հենց մարդուն։ Բայց այն փոխում է նաև նրա կողքին ապրողների կյանքը։
Տարիներ շարունակ հարազատները կարող են ապրել կախվածության շուրջ։ Նրանք վերահսկում են գումարը, ստուգում հեռախոսը, հետևում՝ մարդը որտեղ է և ում հետ, փնտրում են վերադարձի նշաններ, փակում պարտքերը, փրկում հետևանքներից, համոզում, արգելում, պահանջում խոստումներ։
Սկզբում սա հաճախ արձագանք է իրական քաոսին։ Բայց ժամանակի ընթացքում վերահսկողությունն ու փրկելը կարող են դառնալ սովորական ապրելակերպ։
Կախվածություն ունեցող մարդը մտածում է խաղի, օգտագործման, պարտքերի կամ հետևանքները թաքցնելու մասին։
Իսկ հարազատները սկսում են մտածել նրա մասին։
Որտե՞ղ է նա։ Ինչո՞ւ չի պատասխանում։ Ո՞ւր գնացին գումարները։ Նորից սայթաքե՞լ է։
Պե՞տք է ստուգել։ Պե՞տք է միջամտել։
Աստիճանաբար հարազատի կյանքը սկսում է կազմակերպվել մեկ այլ մարդու վարքի շուրջ։
Երբ սկսվում է վերականգնումը
Եվ ահա կախվածություն ունեցող մարդը սկսում է վերականգնվել։
Նա դադարում է խաղալ կամ օգտագործել։ Սկսում է աշխատել, ինքնուրույն տնօրինել գումարը, որոշումներ ընդունել, ավելի մեծ ինքնուրույնություն է ուզում։
Թվում է՝ ընտանիքը հենց սրան էր սպասում այսքան տարի։
Բայց երբեմն հենց այստեղ է առաջանում նոր լարվածություն։
Որքան ինքնուրույն է դառնում մարդը, այնքան ավելի քիչ է զգում մշտական վերահսկողության և փրկության կարիքը։
Նա սկսում է ասել․
«Ես ինքս կորոշեմ»։ «Պետք չէ ստուգել իմ հեռախոսը»։ «Ես ինքս կտնօրինեմ իմ գումարը»։
«Ես ինքս պատասխան կտամ հետևանքների համար»։
Վերականգնվող մարդու համար սա մեծահասակ պատասխանատվությանը վերադառնալու բնական մաս է։
Բայց ընտանիքից սա նույնպես փոփոխություն է պահանջում։
Ի՞նչ է կատարվում նրա հետ, ով տարիներ շարունակ փրկել է
Տարիներ շարունակ հարազատը կարող էր լինել այն մարդը, ով ստուգում էր, որոշում, վերահսկում, օգնում և լուծում հետևանքների հետ կապված խնդիրները։
Նա պետք էր։
Իսկ հիմա լսում է․ «Ես ինքս»։ Դա միշտ չէ, որ հեշտ է ընդունել։
Ամենից հաճախ հիմնական պատճառը նոր սայթաքման վախն է։ Տարիների խաբեությունից, պարտքերից, խոստումներից և կրկնվող սայթաքումներից հետո վստահությունը միանգամից չի վերականգնվում։
Բայց երբեմն հարցը միայն վախը չէ։
Մարդու համար կարող է դժվար լինել հրաժարվել այն դերից, որը երկար տարիներ որոշում էր նրա տեղը հարաբերությունների մեջ։
Կախվածություն ունեցող մարդն արդեն աշխատում է, չի խաղում կամ չի օգտագործում, իր վրա է վերցնում պատասխանատվությունը, իսկ տանը շարունակում են ստուգել հեռախոսը, վերահսկել գումարը, նրա փոխարեն որոշումներ ընդունել և անընդհատ հիշեցնել անցյալի մասին։
Եվ այդ ժամանակ առաջանում է կարևոր հարց․
Ո՞ր պահից է հնարավոր սայթաքումից պաշտպանությունը վերածվում համակարգի, որը խանգարում է մարդուն կրկին ինքնուրույն դառնալ։
Վերականգնումը պատասխանատվություն է պահանջում
Վերականգնման հիմնական խնդիրներից մեկը մարդուն սեփական կյանքի համար պատասխանատվությունը վերադարձնելն է։
Եթե հարազատները շարունակում են լուծել բոլոր խնդիրները, վերահսկել յուրաքանչյուր քայլը և վերացնել հետևանքները, կախվածություն ունեցող մարդը կարող է մնալ նույն հոգեբանական դիրքում։
Նրա գումարը՝ նրա պատասխանատվությունն է։ Նրա որոշումները՝ նրա պատասխանատվությունն են։
Նրա աշխատանքը՝ նրա պատասխանատվությունն է։
Եվ ի վերջո նրա վերականգնումը նույնպես նրա պատասխանատվությունն է։
Սա չի նշանակում անտարբերություն կամ կույր վստահություն։
Վստահությունը վերականգնվում է աստիճանաբար և հաստատվում է վարքով։
Բայց սահմանների և վերահսկողության միջև մեծ տարբերություն կա։
Վերահսկողությունն այսպես է հնչում․
«Դու իրավունք չունես տնօրինելու քո գումարը»։
«Ես ստուգելու եմ քո հեռախոսը»։
«Դու պարտավոր ես անել այն, ինչ ես ասում եմ»։
Սահմանը այլ կերպ է հնչում․
«Ես չեմ վճարելու քո խաղային պարտքերը»։
«Ես գումար չեմ տա, եթե կարծում եմ, որ այն կարող է օգտագործվել խաղի կամ նյութերի համար»։
«Ես կարող եմ աջակցել բուժմանը, բայց քո խնդիրները քո փոխարեն չեմ լուծի»։
Սահմանը որոշում է՝ ինչ եմ անելու ես։
Վերահսկողությունը որոշում է՝ ինչ պարտավոր է անել մյուս մարդը։
Ինչո՞ւ է այդքան դժվար բաց թողնել վերահսկողությունը
Տարիներ շարունակ վերահսկողությունը կարող էր օգնել հարազատին հաղթահարել սեփական տագնապը։
Ստուգեց հեռախոսը՝ ավելի հանգիստ դարձավ։ Ստուգեց հաշիվը՝ ավելի հանգիստ դարձավ։
Մի քանի անգամ զանգեց՝ ավելի հանգիստ դարձավ։ Ինքը լուծեց խնդիրը՝ ավելի հանգիստ դարձավ։
Ստացվում է փակ շրջան։
Մարդը վերահսկում է մյուսին ոչ միայն այն պատճառով, որ ուզում է կառավարել նրան, այլ նաև որովհետև այդպես նվազեցնում է սեփական վախը։
Այդ պատճառով վերահսկողությունից հրաժարվելը հաճախ շատ ավելի դժվար է, քան կողքից թվում է։
Երբ կախվածություն ունեցող մարդը փոխվում է, իսկ ընտանիքը մնում է նույնը
Առաջանում է պարադոքս։
Վերականգնվող մարդը ավելի մեծ ինքնուրույնություն է ուզում։
Ընտանիքը այդ ինքնուրույնությունը ընկալում է որպես վտանգ։
Վերահսկողությունն ուժեղանում է։ Կախվածություն ունեցող մարդը սկսում է դիմադրել։
Կոնֆլիկտները սրվում են։
Եվ հարաբերությունների հին համակարգը շարունակում է գոյություն ունենալ, թեև կախվածությունն ինքնին արդեն կարող է նահանջել։
Այդ պատճառով վերականգնումը պարզապես վերադարձ չէ այն վիճակին, «ինչպես նախկինում էր»։
Հարաբերությունները նույնպես պետք է փոխվեն։
Համակախվածությունը պարզապես «չափազանց ուժեղ սեր» չէ
Կախվածություն ունեցող մարդու համար յուրաքանչյուր վախ համակախվածություն չէ։
Յուրաքանչյուր օգնություն փրկարարություն չէ։
Եվ երկար տարիների խաբեությունից հետո անվստահությունը լիովին հասկանալի է։
Խնդիրը սկսվում է այն ժամանակ, երբ հարազատի կյանքը չափազանց շատ է կազմակերպվում մյուս մարդու շուրջ։
Երբ նրա տրամադրությունը կախված է նրանից, թե այսօր ինչ է անում կախվածություն ունեցող մարդը։
Երբ անհնար է զբաղվել սեփական կյանքով, քանի դեռ հայտնի չէ՝ նա որտեղ է։
Երբ ձևավորվում է համոզմունք․ «Եթե ես դադարեմ վերահսկել, ամեն ինչ կքանդվի»։
Երբ մարդն իր վրա է վերցնում այն պատասխանատվությունը, որի համար պետք է պատասխան տա մեկ այլ մեծահասակ։
Այդ դեպքում կարևոր է ուշադրություն դարձնել ոչ միայն կախվածություն ունեցող մարդուն, այլ նաև այն բանին, թե ինչ է կատարվում նրա հարազատների հետ։
Հարազատները նույնպես պետք է վերականգնվեն
Հարազատներն էլ պետք է սովորեն այլ կերպ ապրել։
Չստուգել ինքնաբերաբար։ Չփրկել յուրաքանչյուր հետևանքից։
Մեկ այլ մեծահասակի փոխարեն որոշումներ չընդունել։
Տանել սեփական տագնապը՝ այն անմիջապես վերահսկողության չվերածելով։
Աստիճանաբար վերականգնել վստահությունն այնտեղ, որտեղ մարդը իր փոփոխությունները հաստատում է արարքներով։
Եվ պահպանել սահմանները այնտեղ, որտեղ ռիսկն իսկապես մնում է։
Խոսքը կույր վստահության մասին չէ։
Խոսքը վերահսկողությունից պատասխանատվության անցնելու մասին է։
Վերադարձ սեփական կյանքին
Հավանաբար ամենադժվարը սեփական կյանքին կրկին վերադառնալն է։
Տարիներ շարունակ հարազատները կարող են հետաձգել իրենց հետաքրքրությունները, հանգիստը, հարաբերությունները, ծրագրերը, ընկերներին և սեփական հուզական կարիքները։
Ամեն ինչ երկրորդական է դառնում մեկ հարցի համեմատ․
«Ի՞նչ է հիմա կատարվում նրա հետ»։
Երբ սկսվում է վերականգնումը, առաջանում է մեկ այլ հարց․
Իսկ հիմա ի՞նչ անել իմ սեփական կյանքի հետ։
Փրկելուց հրաժարվելը ազատում է հսկայական քանակությամբ ժամանակ, ուշադրություն և հուզական էներգիա։
Եվ աստիճանաբար այդ էներգիան կարելի է վերադարձնել ինքներդ ձեզ։
Սեփական հարաբերություններին։ Աշխատանքին։ Հետաքրքրություններին։ Ընկերներին։ Հանգստին։
Սեփական ծրագրերին։
Ինչ է ստացվում վերջում
Վերականգնումը փոխում է ոչ միայն կախվածություն ունեցող մարդուն։
Այն փոխում է նաև նրա շուրջ ձևավորված հարաբերությունների ամբողջ համակարգը։
Կախվածություն ունեցող մարդը պետք է սովորի ապրել առանց խաղի, ալկոհոլի կամ թմրամիջոցների և պատասխանատվություն վերցնել սեփական որոշումների համար։
Իսկ հարազատները պետք է սովորեն չփրկել, աստիճանաբար բաց թողնել վերահսկողությունը և մարդուն վերադարձնել սեփական կյանքի պատասխանատվությունը։
Եվ, հավանաբար, ամենադժվարը կրկին սեփական կյանքը գտնելն է, որտեղ ձեր անհրաժեշտությունը չի որոշվում նրանով, որ ձեր կողքին ինչ-որ մեկը մշտապես փրկության կարիք ունի։
Ընտանիքի իրական վերականգնումը սկսվում է այն ժամանակ, երբ յուրաքանչյուրը աստիճանաբար հնարավորություն է ստանում ապրել իր սեփական կյանքը։
Հեղինակի մասին
Հրաչյա Բադալյանը, կախվածությունների ոլորտում մասնագիտացած հոգեբան է։ Աշխատում եմ խաղային կախվածության, համակախվածության և տագնապային վիճակների հետ։ Օգնում եմ կախվածություն ունեցող մարդկանց և նրանց հարազատներին կառուցել ավելի կայուն կյանք, վերականգնել անձնական պատասխանատվությունը և դուրս գալ սովորական կործանարար վարքային սցենարներից։
