Ինչու խաղին վերադառնալուց հետո ամոթը կարող է բերել թաքցնելու, մեկուսացման և օգնությունից խուսափելու, և ինչու է կարևոր կրկին կապ հաստատել:
Խաղին վերադառնալուց հետո մարդը երբեմն անում է հենց այն, ինչը նրան ամենաշատն է հեռացնում օգնությունից․ դադարում է պատասխանել հոգեբանին, խուսափում է հարազատներից, թաքցնում է կորուստը և հետաձգում խոսակցությունը։
Խաղային կախվածության հետ աշխատանքի ընթացքում ես տեսնում եմ նաև մեկ այլ մեխանիզմ։ Սայթաքումից հետո մարդուն դժվար է ոչ միայն ընդունել, որ կրկին խաղացել է։ Ավելի դժվար կարող է լինել հանդիպել այս մտքին․ «Ես նորից դա արեցի։ Ստացվում է՝ իմ բոլոր փորձերը ոչինչ չարժեին»։
Ամոթը մարդուն ոչ թե մոտեցնում է օգնությանը, այլ ստիպում է թաքնվել դրանից։
Ամոթը չի ասում «ես արեցի», այն ասում է «ես այսպիսին եմ»
Ոչ թե՝ «Ես վերադարձել եմ խաղին, և հիմա պետք է հասկանալ՝ ինչ տեղի ունեցավ», այլ՝ «Ես ապացուցեցի, որ անկարող եմ փոխվել»։
Հոգեբանին սայթաքման մասին ասելը հատկապես դժվար է դառնում հենց այն պատճառով, որ մինչ այդ մարդը խոսել է իր ծրագրերի մասին, վերլուծել է ձգումը, որոշումներ է ընդունել և, հնարավոր է, որոշ ժամանակ չի խաղացել։ Խաղին վերադարձը կարող է ընկալվել որպես բացահայտում․ հիմա բոլորը կտեսնեն, որ իմ խոսքերը ոչինչ չէին նշանակում։
Նման բան կարող է տեղի ունենալ նաև հարազատների հետ։ Մարդը կարող է թաքցնել կատարվածը ոչ միայն կոնֆլիկտից վախենալու պատճառով։ Երբեմն նա պարզապես չի դիմանում այն խոսակցությանը, որի ընթացքում ստիպված է լինելու բարձրաձայն ասել այն, ինչի համար արդեն իսկ դատապարտում է ինքն իրեն։
Լռությունը կարճ ժամանակով պաշտպանում է այդ հանդիպումից։ Բայց միաժամանակ մարդուն մենակ է թողնում կատարվածի հետ։
Սայթաքումը նույնը չէ, ինչ նախկին կյանքին ամբողջությամբ վերադառնալը
Այստեղ կարևոր է չընկնել երկու ծայրահեղությունների մեջ։
Առաջինը՝ արժեզրկել կատարվածը․ «Ոչինչ լուրջ չի եղել»։ Երկրորդը՝ որոշել․ «Քանի որ նորից խաղացի, ամեն ինչ կորած է»։
Մեկ դրվագը կամ որոշ ժամանակ խաղից զերծ մնալուց հետո խաղին վերադառնալը դեռ ինքնաբերաբար չի նշանակում, որ մարդը ամբողջությամբ վերադարձել է նախկին ապրելակերպին։ Սայթաքման և հին վարքին լիարժեք վերադառնալու միջև կան որոշումներ, որոնք մարդը ընդունում է դրանից հետո։
Կարելի է թաքցնել կորուստը, շարունակել խաղալ, փորձել հետ բերել կորցրած գումարը և աստիճանաբար նորից մտնել ծանոթ շրջանի մեջ։ Իսկ կարելի է կանգ առնել և հնարավորինս շուտ հասկանալ՝ ինչն էր նախորդել սայթաքմանը և ինչ է կատարվում հիմա։
Արդեն կատարված աշխատանքը չի անհետանում միայն այն պատճառով, որ մարդը նորից խաղացել է։ Բայց այդ աշխատանքն ինքն իրեն չի պաշտպանում սայթաքման հետագա զարգացումից։ Կարևոր է, թե մարդն ինչ է անում դրանից հետո։
Ինչու է օգնությունը հետաձգելը մեծացնում ռիսկը
Ամոթը առաջարկում է շատ հասկանալի ռազմավարություն․ նախ ամեն ինչ ինքդ ուղղել, հետո միայն մարդկանց ներկայանալ։
Վերադարձնել գումարը։ Մի քանի օր չխաղալ։ Ինքդ քեզ կարգի բերել։ Ապացուցել, որ իրավիճակը կրկին վերահսկողության տակ է։ Եվ միայն դրանից հետո գրել հոգեբանին կամ խոսել ընտանիքի հետ։
Խնդիրն այն է, որ հենց այս ժամանակահատվածում մարդը մնում է առանց այն աջակցության և հստակության, որոնք հատկապես կարող են անհրաժեշտ լինել։ Հետևանքները արագ ուղղելու փորձը երբեմն ինքն է հրում խաղը շարունակելուն․ առաջանում է կորցրածը հետ բերելու ցանկություն, որպեսզի ոչ ոք ոչինչ չիմանա։
Որքան երկար է գաղտնիքը պահպանվում, այնքան դժվար է դառնում խոստովանել։ Այժմ պետք է խոսել ոչ միայն սայթաքման, այլ նաև այն ամենի մասին, ինչ տեղի է ունեցել դրանից հետո։
Այսպես ամոթը ստեղծում է շրջան․
սայթաքում → ինքնանվաստացում → թաքցնում → մեկուսացում → կանգ առնելու և հասկանալու ավելի քիչ հնարավորություններ → ավելի շատ ամոթ
Ինչ է կարևոր նկատել սայթաքումից հետո
Առաջին օգտակար հարցը ոչ թե «Ինչպե՞ս կարող էի նորից դա անել», այլ՝ «Ի՞նչ էր կատարվում մինչև խաղը, և ի՞նչ եմ ես անում հիմա՝ դրանից հետո»։
Կարևոր է հասկանալ, թե ինչն էր նախորդել սայթաքմանը․ լարվածություն, կոնֆլիկտ, ալկոհոլ, ազատ գումար, ձանձրույթ, նախկին կորուստները հետ բերելու ցանկություն, համոզմունք՝ «Հիմա արդեն կկարողանամ վերահսկել»։ Ոչ արդարացման համար, այլ տեսնելու այն մեխանիզմը, որը դեռ խոցելի էր մնացել։
Նույնքան կարևոր է նկատել սեփական վարքը խաղից հետո։ Ես թաքցնո՞ւմ եմ կատարվածը։ Խուսափո՞ւմ եմ հանդիպումից։ Փորձո՞ւմ եմ նախ ինքնուրույն վերացնել հետևանքները։ Որոշե՞լ եմ, որ հիմա օգնության դիմելը ամոթ է, որովհետև «Ես միևնույն է չեմ փոխվում»։
Կրկին օգնության դիմելը չի նշանակում ձևացնել, թե ոչինչ չի եղել։ Ընդհակառակը՝ դա հնարավորություն է սայթաքմանը վերաբերվելու որպես իրադարձության, որի համար պետք է պատասխանատվություն վերցնել և որը պետք է հասկանալ, ոչ թե որպես սեփական անձի վերջնական դատավճիռ։
Երբեմն սայթաքումից հետո մարդուն ամենաշատը հենց այն հարաբերություններից է ուզում անհետանալ, որտեղ իր փոխվելու փորձերը տեսանելի էին։
Բայց օգնությունից օգտվելը հատկապես դժվար է դառնում, եթե նախ թվում է, որ պետք է ապացուցել՝ դու արժանի ես այդ օգնությանը։
Սայթաքումը չի ջնջում արդեն կատարված աշխատանքը։ Այն ցույց է տալիս այն տեղը, որտեղ վերականգնումը դեռ բավականաչափ կայուն չէր։
Եվ որքան շուտ այդ տեղը դառնում է ազնիվ խոսակցության թեմա, այնքան փոքր է հավանականությունը, որ ամոթն ու թաքցնելը մեկ դրվագը կվերածեն նախկին շրջանին լիարժեք վերադարձի։
Հեղինակի մասին
Հրաչյա Բադալյանը, կախվածությունների ոլորտում մասնագիտացած հոգեբան է։ Աշխատում եմ խաղային կախվածության, համակախվածության և տագնապային վիճակների հետ։ Օգնում եմ կախվածություն ունեցող մարդկանց և նրանց հարազատներին կառուցել ավելի կայուն կյանք, վերականգնել անձնական պատասխանատվությունը և դուրս գալ սովորական կործանարար վարքային սցենարներից։
