Կախվածությունից վերականգնման հիմնական փուլերը՝ խնդրի ընդունումից և դետոքսիկացիայից մինչև վերականգնողական ծրագիր, վերասոցիալականացում և ռեմիսիայի պահպանում:
Ներածություն
Շատերը կարծում են, որ կախվածությունից վերականգնումն ավարտվում է այն պահին, երբ մարդը դադարում է օգտագործել։ Իրականում օգտագործումը դադարեցնելը երկար ու բարդ գործընթացի միայն սկիզբն է։
Վերականգնումը վերջնակետ չէ, այլ ճանապարհ։ Եվ այդ ճանապարհն ունի որոշակի փուլեր, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր խնդիրները, ռիսկերը և բացահայտումները։
Կախվածությունը մեկ օրում չի առաջանում․ այն ձևավորվում է տարիների ընթացքում։ Վերականգնումը նույնպես պահանջում է ժամանակ, ջանք և համակարգված աշխատանք։ Այս հոդվածում մենք կդիտարկենք վերականգնման փուլերը՝ հիմնվելով Թերենս Գորսկիի մոդելի վրա, կկապենք դրանք քիմիական կախվածություն ունեցող մարդկանց իրական կյանքի հետ և կտեսնենք, թե յուրաքանչյուր փուլում ինչ է տեղի ունենում ինչպես կախվածություն ունեցող մարդու, այնպես էլ նրա ընտանիքի հետ։
Անցումային փուլ․ անզորության գիտակցում
Ամեն ինչ սկսվում է այն պահից, երբ մարդն առաջին անգամ ազնվորեն ընդունում է․ «Ես չեմ կարող վերահսկել իմ օգտագործումը»։
Մինչ այդ նա կարող էր տարիներ շարունակ փորձել «նվազեցնել չափաբաժինը», «խմել միայն տոներին», «օգտագործել միայն հանգստյան օրերին» և ամեն անգամ կրկին սայթաքել։ Օգտագործումը վերահսկելու փորձերը մեկը մյուսի հետևից ձախողվում են։
Սա ամենացավոտ գիտակցումներից մեկն է, որովհետև այն քանդում է վերահսկողության պատրանքը։
Այս փուլում կախվածություն ունեցող մարդիկ հաճախ կառչում են ցանկացած այլընտրանքից, միայն թե չընդունեն իրենց անզորությունը հիվանդության առաջ։ Փոխում են բնակության վայրը, աշխատանքը, ուսումը, փորձում են էզոթերիկ մեթոդներ, տարբեր «կոդավորման» ձևեր, դիմում են շամանների՝ միայն թե չանցնեն իրական բուժման։
Այս ամենի հետևում միաժամանակ վախ և ժխտում կա․ «Ես պարզապես սխալ տեղում եմ ապրում», «Պետք է փոխեմ շրջապատս», «Ինձ պարզապես կամքի ուժ չի բավականացնում»։
Բայց միջավայրը փոխելը չի փոխում հիվանդությունն ինքնին։ Այն մարդու հետ մնում է՝ անկախ նրանից, թե ուր է նա մեկնում։
Այս փուլի հիմնական խնդիրը իրականությունից փախչելը դադարեցնելն է և տեսնելը, որ խնդիրը միայն աշխատանքի վայրում չէ, ոչ քաղաքում և նույնիսկ ոչ ընկերների մեջ։ Խնդիրը շատ ավելի խորն է։
Եվ միայն այս փաստի ընդունումն է բացում իրական վերականգնման ճանապարհը։
Կայունացման փուլ․ դետոքսիկացիան և դրա թակարդները
Երբ մարդը համաձայնում է կլինիկայում անցնել դետոքսիկացիա, դա մեծ քայլ է։
Այս փուլում լուծվում է ֆիզիկական կախվածության խնդիրը․ օրգանիզմից դուրս են բերվում թունավոր նյութերը, մեղմացվում է զրկանքի համախտանիշը, և մարմինը աստիճանաբար վերադառնում է հարաբերականորեն կայուն վիճակի։
Բայց հենց այստեղ էլ թաքնված է լուրջ վտանգ։
Շատ մարդիկ մնում են այս փուլում։ Նրանք դառնում են յուրատեսակ «դետոքսի մշտական հիվանդներ»։
Սխեման պարզ է և ողբերգական․ խմեց — դետոքս անցավ — նորից խմեց — նորից դետոքս անցավ։ Եվ այսպես շարունակ՝ երբեմն մինչև օրգանիզմի ամբողջական հյուծում։
Ֆիզիկապես մարդը կրկին մաքուր է, բայց հոգեբանորեն և սոցիալական առումով մնում է այնտեղ, որտեղ նախկինում էր։
Կախվածության պատճառների հետ որևէ աշխատանք չի կատարվում։ Մտածողությունը, վարքը և ապրելակերպը չեն փոխվում։ Կա միայն ժամանակավոր թեթևացում, որին վաղ թե ուշ հաջորդում է հերթական սայթաքումը։
Առանց մտածողության, վարքի և ապրելակերպի հետ աշխատանքի դետոքսիկացիան մնում է միայն ժամանակավոր թեթևացում։
Վերականգնման սկզբնական փուլ․ վերականգնողական ծրագիր
Այս փուլում կախվածություն ունեցող մարդը համաձայնում է անցնել լիարժեք վերականգնողական ծրագիր։
Նա արդեն պարզապես չի դադարեցնում օգտագործումը․ նա սկսում է սովորել ապրել առանց նյութի։
Ծանոթանում է վերականգնման ծրագրին, աշխատում է ժխտման հետ, ընդունում է, որ կախվածությունը քրոնիկ հիվանդություն է, որը մշտական աշխատանք է պահանջում։
Բայց այստեղ նույնպես կա իր թակարդը՝ «վերականգնողական կենտրոնի մշտական հիվանդ» կամ «քրոնիկ սայթաքող» դառնալու վտանգը։
Մարդը մի ծրագրից անցնում է մյուսին, տարիներ շարունակ ապրում է կենտրոններում, բայց առաջ չի շարժվում։ Վերականգնողական կենտրոնը աստիճանաբար դառնում է իրական կյանքի փոխարինող, այլ ոչ թե դրան նախապատրաստվելու վայր։
Կամ մարդը սայթաքում է կենտրոնից դուրս գալուց անմիջապես հետո, որովհետև այդպես էլ չի սովորել ապրել դրա սահմաններից դուրս՝ սովորական միջավայրում, սովորական խնդիրների, կոնֆլիկտների, գայթակղությունների և պատասխանատվության պայմաններում։
Միջանկյալ փուլ․ խորքային աշխատանք և վերասոցիալականացում
Սա ամենաերկար և ամենաշատ աշխատանք պահանջող փուլն է։
Այն կարող է ներառել երկարատև վերականգնողական աշխատանք կամ հետագա աշխատանք հոգեբանի, քիմիական կախվածությունների խորհրդատուի հետ։
Այստեղ արդեն պարզապես «չխմելը» բավարար չէ։
Առաջանում են ավելի խորքային հարցեր․ Ինչո՞ւ էիր խմում։ Ի՞նչն էր ստիպում քեզ փախչել նյութի մեջ։ Ի՞նչ էր կատարվում քո ներսում։ Բնավորության ո՞ր առանձնահատկություններն ու արձագանքելու սովորական ձևերն են խանգարում քեզ այլ կերպ ապրել։
Այս փուլում մարդը սովորում է ճանաչել տրիգերները, աշխատել ձգման հետ, ապրել բարդ զգացմունքները՝ առանց նյութ օգտագործելու։
Սկսվում է սոցիալականացման, ավելի ճիշտ՝ վերասոցիալականացման գործընթացը։
Մարդը վերադառնում է հասարակություն, բայց արդեն այլ կերպ․ վերականգնում է հարաբերություններն ընտանիքի հետ, աշխատանք է գտնում, սովորում է պատասխանատվություն կրել, ծրագրեր կազմել և մարդկանց հետ փոխհարաբերություններ կառուցել։
Նա նորից սովորում է ապրել։
Ոչ միայն սթափ մնալ։
Այլ իսկապես ապրել։
Եզրափակիչ փուլ․ հանդիպում մանկության հետ
Այս փուլում վերականգնվող մարդը աստիճանաբար գալիս է այն գիտակցմանը․ «Այն, ինչ հիմա կատարվում է ինձ հետ, կարող է արմատներ ունենալ մանկության մեջ»։
Նա սկսում է նկատել, որ իր բազմաթիվ արձագանքները, վախերն ու սովորական սցենարները կապված են մանկական տրավմաների, ընտանեկան համոզմունքների և չապրված վիրավորանքների հետ։
Եվ այդ ժամանակ կարող է սկսվել ավելի խորքային թերապիա՝ արդեն ոչ միայն կախվածության, այլև սեփական անձի, համոզմունքների, հարաբերությունների և անցյալի փորձի վերանայման ուղղությամբ։
Այս փուլը պարտադիր չէ բոլորի համար, և պարտադիր չէ, որ այն սկսվի վերականգնման առաջին տարում։
Բայց մարդը, որը հասնում է այս փուլին, հնարավորություն է ստանում ոչ միայն սթափության, այլև ավելի խորքային ներքին ազատության համար։
Սա հնարավորություն է աստիճանաբար ազատվել հին սցենարներից, որոնք ժամանակին կարող էին նպաստել կախվածության ձևավորմանը և տարիներ շարունակ պահպանել կործանարար ապրելակերպը։
Ռեմիսիայի պահպանման փուլ
Ռեմիսիան չի նշանակում «ես բուժվել եմ»։ Այն ավելի շուտ նշանակում է՝ «այսօր ես չեմ օգտագործում»։
Եվ սա պահանջում է ամենօրյա գիտակցված աշխատանք։
Նույնիսկ 10 կամ 20 տարվա սթափությունից հետո մարդը կարող է շարունակել իրեն կախվածություն ունեցող մարդ համարել․ խոսքը քրոնիկ հիվանդության մասին է։ Բայց տարիների ընթացքում նա կարող է սովորել ապրել դրա հետ՝ թույլ չտալով, որ կախվածությունը կրկին քայքայի իր կյանքը։
Այս փուլում կարևոր է շարունակել այցելել աջակցության խմբեր, անհրաժեշտության դեպքում աշխատել հոգեբանի հետ, խուսափել բարձր ռիսկային իրավիճակներից, հիշել սեփական խոցելիության մասին և թույլ չտալ չափազանց ինքնավստահություն։
Չափազանց ինքնավստահությունը երկարատև ռեմիսիայի հիմնական թշնամիներից մեկն է։
«Ես արդեն վաղուց չեմ օգտագործում, հիմա հաստատ կարող եմ վերահսկել» միտքը երբեմն կարող է դառնալ նոր սայթաքման սկիզբը։
Ընտանիքի դերը յուրաքանչյուր փուլում
Վերականգնման յուրաքանչյուր փուլում ընտանիքը չափազանց կարևոր դեր ունի։ Բայց աջակցությունը պետք է ճիշտ լինի։
Խոսքը խղճահարության կամ փրկարարության մասին չէ։ Խոսքը այնպիսի պայմաններ ստեղծելու մասին է, որոնցում կախվածություն ունեցող մարդը հնարավորություն է ստանում փոխվել և պատասխանատվություն վերցնել սեփական կյանքի համար։
Անցումային փուլում ընտանիքը կարող է օգնել՝ դադարելով թաքցնել օգտագործման հետևանքներն ու փակել պարտքերը, որպեսզի մարդը բախվի իրականությանը, կայունացման փուլում՝ աջակցել դետոքսիկացիա անցնելու որոշմանը և չստեղծել արագ վերադարձի պայմաններ, սկզբնական փուլում՝ չճնշել, չպահանջել անհապաղ արդյունքներ և ժամանակ տալ վերականգնողական ծրագիրն անցնելու համար, միջանկյալ փուլում՝ սովորել նոր ձևով շփվել, աստիճանաբար վերականգնել վստահությունը և նկատել հաջողությունները, եզրափակիչ փուլում՝ պատրաստ լինել անցյալի մասին ազնիվ և երբեմն ծանր խոսակցությունների, իսկ ռեմիսիայի պահպանման փուլում՝ հարգել մարդու գիտակցվածությունը, նրան անընդհատ չվերադարձնել անցյալին, չստուգել և չվերահսկել, այլ պարզապես լինել նրա կողքին։
Եզրակացություն
Կախվածությունից վերականգնումը մեկանգամյա որոշում չէ։ Դա գործընթաց է։
Բազմաթիվ քայլերից կազմված ճանապարհ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր խնդիրներն ու ռիսկերը։
Եվ ամենակարևորը, որ պետք է հիշել․ կայուն վերականգնումը հնարավոր չէ առանց խնդրի ընդունման, սեփական անձի հետ աշխատանքի և այն համակարգի աջակցության, որը նույնպես աստիճանաբար փոխվում է կախվածություն ունեցող մարդու հետ միասին։
Կախվածությունն ազդում է ոչ միայն հենց մարդու վրա։ Այն ազդում է ամբողջ ընտանիքի, հարազատների միջև հարաբերությունների, սովորական դերերի, հաղորդակցման և արձագանքելու ձևերի վրա։
Վերականգնումը նույնպես գործընթաց է, որը վերաբերում է բոլորին։
Ընտանիքը, որն այս ճանապարհն անցնում է վերականգնվող մարդու հետ միասին, աստիճանաբար դադարում է ապրել համակախված օրինաչափություններով։ Այն սովորում է լինել հենարան, այլ ոչ թե հենակ։
Եվ այդ ժամանակ սթափությունն իրական հնարավորություն է ստանում դառնալ կայուն և երկարատև։
Հեղինակի մասին
Իրինա Վալերիևնա Մեդվեդը — ընտանեկան հոգեբան է՝ մեծ գործնական փորձով։ Աշխատում է ամուսինների միջև կոնֆլիկտների, ծնող-երեխա հարաբերությունների դժվարությունների, ընտանեկան ճգնաժամերի և հարազատի կախվածության հետ կապված խնդիրների հետ։ Օգնում է ոչ միայն լուծել ընթացիկ կոնֆլիկտները, այլ նաև հասկանալ այն պատճառները, որոնք տարիներ շարունակ կարող են պահպանել լարվածությունը ընտանիքում՝ նպաստելով ավելի առողջ և կայուն հարաբերությունների ձևավորմանը։
Մասնագետի էջէ: Իրինա Վալերիևնա Մեդվեդ
