Ինչպես են փոխվում ընտանիքի դերերը, վախերն ու հարաբերությունները կախվածություն ունեցող մարդու վերականգնման տարբեր փուլերում:
Երբ ընտանիքում հայտնվում է կախվածություն, հիվանդությունը վերաբերում է ոչ միայն մեկ մարդու․ այն աստիճանաբար ներթափանցում է ընտանիքի յուրաքանչյուր անդամի կյանք։ Կախվածություն ունեցող ամուսնու կինը, կախվածություն ունեցող որդու մայրը, կախվածություն ունեցող հոր երեխաները՝ բոլորը հայտնվում են մի համակարգի մեջ, որը սկսում է ապրել կախվածության օրենքներով։
Ընտանիքի վերականգնում սկսվում է այն ժամանակ, երբ հարազատները հասկանում են, որ միայն կախվածություն ունեցող մարդու փոփոխությունը բավարար չէ։ Ընտանիքն էլ պետք է աստիճանաբար փոխի վերահսկողության, փրկարարության և փոխհարաբերությունների հին մոդելները։Հարազատներն անգիտակցաբար հարմարվում են, իրենց վրա որոշակի դերեր են վերցնում, կորցնում են իրենց և սովորում ապրել քրոնիկական լարվածության մեջ։
Բայց երբ կախվածություն ունեցող մարդը կանգնում է վերականգնման ճանապարհին, դա վերաբերում է ոչ միայն իրեն։ Ընտանիքն էլ է սկսում անցնել սեփական ճանապարհը։
Այս ճանապարհն ունի իր փուլերը, վախերը, թակարդներն ու բացահայտումները։ Այս հոդվածում կքննարկենք, թե ինչ է ապրում ընտանիքը կախվածություն ունեցող մարդու վերականգնման յուրաքանչյուր փուլում, ինչպես են փոխվում սովորական դերերը և ինչն է օգնում անցնել այս ճանապարհը՝ առանց դրա մեջ խրվելու։
Անցումային փուլ․ ժխտումից դեպի ընդունում
Երբ կախվածություն ունեցող մարդը միայն սկսում է հասկանալ, որ այլևս չի կարող վերահսկել օգտագործումը, ընտանիքը հաճախ կարծես ապրում է զուգահեռ իրականության մեջ։
Հարազատները տարիներ շարունակ ապրել են պատրանքներով․ «Նա կհաղթահարի», «Սա պարզապես դժվար շրջան է», «Նա խոստացել է»։
Խնդիրն ընդունելը նշանակում է միաժամանակ ընդունել նաև սեփական անզորությունը դրա առաջ։
Ընտանիքը վախենում է, որ եթե դադարի վերահսկել, աղետ տեղի կունենա։
Ի՞նչ կլինի, եթե չփրկենք՝ մարդը կկործանվի՞։
Ի՞նչ կլինի, եթե չփակենք պարտքերը՝ նրան կդատապարտե՞ն։
Ի՞նչ կլինի, եթե նրա փոխարեն չստենք՝ նրան աշխատանքից կհեռացնե՞ն։
Եվ այդ ժամանակ հարազատները շարունակում են անել նույն ամենը՝ պարզապես ավելի մեծ ջանքերով։
Այսպես է ընտանիքի մակարդակում աշխատում ժխտումը։
Դրա հետևում վախն է, որ կախվածությունը կքանդի ամեն ինչ։ Եվ հարազատները պատրաստ են գրեթե ամեն ինչի՝ միայն թե պահպանեն գոնե այդ փխրուն հավասարակշռությունը։
Այս փուլում ընտանիքը կարող է մեղադրել կախվածություն ունեցող մարդու շրջապատին, ընկերներին, աշխատանքին, երկրին՝ միայն թե չընդունի հենց կախվածության խնդիրը։
«Եթե այդ մարդիկ չլինեին…», «Եթե ճգնաժամը չլիներ…», «Եթե մենք տեղափոխվեինք…»։
Հարազատները դեռ չեն տեսնում, որ կախվածությունն արդեն ընտանեկան համակարգի ներսում է, ոչ միայն արտաքին հանգամանքներում։
Կայունացման փուլ․ թեթևացում և առաջին պատրանքը
Երբ կախվածություն ունեցող մարդը համաձայնում է դետոքսիկացիայի, ընտանիքը վերջապես թեթևացած շունչ է քաշում։
Նա կլինիկայում է։ Նա չի օգտագործում։ Նրա հետ բժիշկներ են աշխատում։
Առաջանում է զգացում, որ ամենասարսափելին արդեն անցյալում է։
«Ամեն ինչ լավ կլինի», «Հիմա նա հասկացավ», «Նոր կյանք կսկսենք»։
Ընտանիքը հանգստանում է, և հենց այստեղ կարող է առաջանալ նոր թակարդ։
Ներսում մնում է հույսը, որ հիմա ամեն ինչ ինքն իրեն կկարգավորվի։
Երբեմն հարազատներն անգիտակցաբար սկսում են ստեղծել պայմաններ, որոնք մեծացնում են սայթաքման ռիսկը․ «Նա արդեն մաքուր է, տոնին կարելի է մի քիչ խմել», «Նա արդեն բուժվել է»։
Կամ հակառակը՝ ընտանիքը սկսում է գերխնամել կախվածություն ունեցող մարդուն՝ վերահսկել յուրաքանչյուր քայլը, անընդհատ ստուգել՝ արդյոք չի օգտագործում, հետևել վարքին և տրամադրությանը։
Հնարավոր սայթաքման վախը վերածվում է համատարած վերահսկողության։
Ընտանիքը դեռ չի հասկանում, որ դետոքսիկացիան լուծում է միայն ֆիզիկական կախվածության խնդիրը։ Հոգեբանական և սոցիալական վերականգնումը դեռ առջևում է։
Եթե հարազատները շարունակում են գործել հին կանոններով, նախկին սցենարին վերադառնալու ռիսկը մնում է բարձր։
Սկզբնական փուլ․ վերականգնողական ծրագիր և դերերի վերաբաշխում
Կախվածություն ունեցող մարդն անցնում է վերականգնողական ծրագիր։
Նա սովորում է ապրել առանց նյութի։
Նա փոխվում է։
Իսկ ընտանիքը… հայտնվում է շփոթության մեջ։
Քանի դեռ մարդը հիվանդության մեջ էր, բոլորը գիտեին իրենց դերերը՝ փրկող, զոհ, հետապնդող։
Ընտանիքում կարող էր լինել «քավության նոխազ»՝ կախվածություն ունեցող մարդը, որի վրա վերագրվում էին բազմաթիվ խնդիրներ։ Կարող էր լինել «հերոսը»՝ նա, ով ամեն ինչ իր վրա էր պահում։ «Կորած երեխան»՝ նա, ով փորձում էր աննկատ լինել և փակվում էր իր մեջ։ Եվ «ծաղրածուն»՝ նա, ով հումորով թուլացնում էր լարվածությունը և ուշադրությունը շեղում տեղի ունեցողից։
Երբ կախվածություն ունեցող մարդը սկսում է փոխվել, ամբողջ սովորական համակարգը սկսում է քանդվել։
Որտե՞ղ տեղավորել այդ դերերը հիմա։
Ո՞վ է հիմա մեղավոր։
Ո՞ւմ է հիմա պետք փրկել։
Ընտանիքը կարող է անգիտակցաբար հրահրել վերադարձը նախկին սցենարին, որովհետև այն ծանոթ է և հասկանալի։
Կամ, հակառակը, վերականգնվող մարդուց պահանջել չափազանց շատ և չափազանց արագ։
«Դու արդեն մեկ ամիս չես խմում, ինչո՞ւ չես աշխատում»։
«Ինչո՞ւ դեռ խմբերի ես հաճախում»։
«Դու արդեն պետք է նորմալ լինեիր»։
Այստեղ թակարդը «արագ ուղղման» ակնկալիքն է՝ առանց խորքային աշխատանքի։
Հարազատները կարող են վախենալ, որ եթե մարդն իսկապես փոխվի, իրենք այլևս չեն ճանաչի նրան։
Չեն ճանաչի իրենց։
Չեն ճանաչի իրենց ընտանիքը։
Անհայտի վախը երբեմն ավելի ուժեղ է լինում, քան փոփոխության ցանկությունը։
Միջանկյալ փուլ․ ընտանիքի վերասոցիալականացումը
Այս փուլում կախվածություն ունեցող մարդը նորից է սովորում ապրել։
Նա սովորում է աշխատել, հարաբերություններ կառուցել, պատասխանատվություն կրել։
Բայց դրան զուգահեռ ընտանիքն էլ է սկսում վերանայել սեփական դիրքորոշումներն ու համոզմունքները։
Հարազատներն աստիճանաբար գիտակցում են, որ շփման սովորական ձևերը՝ վերահսկողությունը, չափազանց հարմարվելը, փրկարարությունը, այլևս չեն աշխատում։
Նրանք նույնպես ստիպված են վերասովորել։
Ընտանիքը բախվում է իր առանձնահատկություններին և սովորական վարքային մոդելներին, որոնք ժամանակին օգնել էին գոյատևել կախվածության կողքին, բայց հիմա խանգարում են ապրել վերականգնման պայմաններում։
Նոր վախեր են առաջանում․ «Իսկ եթե նա փոխվի ու հեռանա՞», «Իսկ եթե ես նրան այլևս պետք չլինե՞մ», «Ո՞վ եմ ես առանց նրա խնդիրների»։
Սրանք ցավոտ հարցեր են, որոնցից ընտանիքը կարող է խուսափել։
Երբեմն հարազատներն անցնում են մյուս ծայրահեղությանը՝ սկսում են նոր խնդիրներ փնտրել, որպեսզի պահպանեն փրկողի սովորական դերը։
Նրանք անցնում են երեխաներին, ծնողներին, հարևաններին, գործընկերներին՝ միայն թե կրկին որևէ մեկին փրկեն։
Որովհետև այդ դերից հրաժարվել նշանակում է հանդիպել ինքդ քեզ հետ։
Քո անցյալի հետ։
Քո ցանկությունների հետ։
Եվ այդ ժամանակ առաջանում է ամենադժվար հարցերից մեկը․
«Իսկ ե՞ս»։
«Իսկ ես ի՞նչ եմ ուզում»։
Հաճախ հենց այս հարցից է ընտանիքն ամենից շատ վախենում։
Եզրափակիչ փուլ․ հանդիպում անցյալի հետ
Երբ կախվածություն ունեցող մարդը սկսում է աշխատել մանկության տրավմաների հետ, ընտանիքն անխուսափելիորեն ներգրավվում է։
Որովհետև ընտանիքի պատմությունը նրա պատմության մի մասն է։
Այս փուլում կարող են բացվել հին վերքերը, դուրս գալ տարիներով կուտակված վիրավորանքները, հիշվել իրադարձություններ և փաստեր, որոնց մասին նախկինում նախընտրում էին չխոսել։
Ընտանիքը կարող է պաշտպանվել․ «Դու ամեն ինչ հորինել ես», «Ամեն ինչ այդպես չի եղել», «Դու անշնորհակալ ես»։
Սա նույնպես պաշտպանության ձև է՝ սեփական ցավի հետ չհանդիպելու փորձ։
Այժմ ընտանիքը ստիպված է նայել նաև սեփական դիսֆունկցիային, ընդհանուր համակարգում իր ներդրմանը, սեփական վախերին և կուտակված ցավին։
Ընդունել, որ հարազատներն էլ էին այդ համակարգի մի մասը։
Եվ դա հեշտ չէ։
Այս փուլում որոշ ընտանիքներ իսկապես չեն դիմանում տեղի ունեցող փոփոխություններին և բաժանվում են։
Բայց նրանք, ովքեր անցնում են անցյալի հետ այս հանդիպման միջով, հնարավորություն են ստանում կառուցել բոլորովին այլ հարաբերություններ։
Ազնիվ։
Մեծահասակ։
Առանց նախկին համակախվածության։
Ռեմիսիայի պահպանման փուլ․ նոր կյանք
Երբ կախվածություն ունեցող մարդը երկարատև ռեմիսիայի մեջ է, ընտանիքն էլ է մտնում նոր իրականություն։
Սա արդեն պարզապես «հին ընտանիքը՝ առանց կախվածության» չէ։
Սա նոր ընտանիք է։
Նոր կանոններով, նոր դերերով, շփման նոր լեզվով։
Այս փուլում հարազատները սովորում են աջակցել, բայց չվերահսկել։
Լինել կողքին, բայց չփրկել։
Վստահել, բայց չստուգել։
Սա դժվար է, որովհետև սայթաքման վախը կարող է պահպանվել շատ երկար։
Բայց ընտանիքը պետք է սովորի ապրել այդ վախի հետ, ոչ թե ամբողջ կյանքը ենթարկել դրան։
Աստիճանաբար հարազատները դուրս են գալիս զոհի, փրկողի և հետապնդողի սովորական դերերից և սկսում վերադառնալ իրենց։
Նրանք դադարում են մշտապես մեղավորներ փնտրել։
Դադարում են իրենց սահմանել մեկ այլ մարդու խնդիրների միջոցով։
Սկսում են ապրել սեփական կյանքով, հարգել սահմանները և պատասխանատվություն կրել իրենց համար։
Սա էլ հենց ընտանիքի վերականգնումն է։
Ընտանիքի վախերն ու թակարդները յուրաքանչյուր փուլում
| Կախվածություն ունեցող մարդու վերականգնման փուլը | Ընտանիքի վիճակը | Ընտանիքի վախերը | Ընտանիքի թակարդները |
| Անցումային փուլ | Ժխտում, լարվածություն, իրավիճակը կառավարելու փորձեր | Վախ, որ եթե դադարեն փրկել, աղետ տեղի կունենա | Մեղադրել շրջապատին, փոխել արտաքին հանգամանքները, փնտրել «հրաշք լուծում» |
| Կայունացում — դետոքս | Թեթևացում, հանգստություն, կեղծ հույս | Վախ, որ կախվածություն ունեցող մարդը կսայթաքի, և ցանկություն՝ ավելի ուժեղ վերահսկելու | Որոշել, որ «ամեն ինչ արդեն անցյալում է», կամ անցնել գերխնամքի |
| Սկզբնական փուլ — վերականգնողական ծրագիր | Շփոթություն, սովորական դերերի խախտում, տեղի ունեցողի նոր բացատրությունների որոնում | Անհայտի վախ՝ «Ո՞վ եմ ես առանց նրա հիվանդության», «Իսկ եթե նա փոխվի ու հեռանա» | Անգիտակցաբար վերադարձնել նախկին համակարգը կամ պահանջել չափազանց արագ արդյունք |
| Միջանկյալ փուլ — վերասոցիալականացում | Ընտանեկան հարաբերությունների վերակառուցում, գիտակցում, որ հին ձևերն այլևս չեն աշխատում | Փրկողի դերը կորցնելու վախ՝ «Իսկ ե՞ս» | Գտնել մեկ ուրիշին, ում կարելի է փրկել՝ երեխաներին, ծնողներին, գործընկերներին |
| Եզրափակիչ փուլ — աշխատանք տրավմաների հետ | Պաշտպանություն, արժեզրկում, բախում սեփական անցյալի հետ | Անցյալի և իրական սեփական անձի հետ հանդիպելու վախ | Մեղադրել կախվածություն ունեցող մարդուն, ժխտել նրա փորձը, պաշտպանվել սեփական ցավից |
| Ռեմիսիայի պահպանում | Նոր իրականություն, նոր դերեր և նոր սահմաններ | Սայթաքման վախ, վերահսկողությունը կորցնելու վախ | Աջակցության փոխարեն վերահսկել, վստահության փոխարեն շարունակել ապրել տագնապի մեջ |
Եզրակացություն
Կախվածություն ունեցող մարդու վերականգնումը սերտորեն կապված է ընտանիքի վերականգնման հետ։
Քանի դեռ ընտանիքը մնում է հին համակարգի մեջ, այն կարող է անգիտակցաբար վերադարձնել կախվածություն ունեցող մարդուն հարաբերությունների և վարքի նախկին մոդելներին։
Ընտանիքն անցնում է իր սեփական փուլերը՝ ժխտումից կեղծ թեթևացման և շփոթության միջով դեպի վերակառուցում և վերջապես՝ նոր կյանք։
Յուրաքանչյուր փուլ պահանջում է սեփական վախերի և թակարդների գիտակցում։
Եվ ամենակարևորը՝ ընտանիքը, որն անցնում է իր վերականգնման ճանապարհը, աստիճանաբար դադարում է համակախված լինել։
Այն դառնում է հենարան, ոչ թե հենակ։
Աջակցություն, ոչ թե վերահսկողություն։
Սեր, ոչ թե զոհաբերություն։
Եվ այդ ժամանակ սթափությունն իրական հնարավորություն է ստանում շատ ավելի կայուն դառնալու։
Հեղինակի մասին
Իրինա Վալերիևնա Մեդվեդը — ընտանեկան հոգեբան է՝ մեծ գործնական փորձով։ Աշխատում է ամուսինների միջև կոնֆլիկտների, ծնող-երեխա հարաբերությունների դժվարությունների, ընտանեկան ճգնաժամերի և հարազատի կախվածության հետ կապված խնդիրների հետ։ Օգնում է ոչ միայն լուծել ընթացիկ կոնֆլիկտները, այլ նաև հասկանալ այն պատճառները, որոնք տարիներ շարունակ կարող են պահպանել լարվածությունը ընտանիքում՝ նպաստելով ավելի առողջ և կայուն հարաբերությունների ձևավորմանը։
Մասնագետի էջէ: Իրինա Վալերիևնա Մեդվեդ
